Trong khuôn khổ Diễn đàn Digital Trust in Finance 2026 diễn ra tại Hà Nội vào ngày 12/5, Trung tá – Tiến sĩ Bùi Thị Liên (Chuyên gia Tâm lý học tội phạm, Học viện An ninh Nhân dân) đã có bài trình bày đáng chú ý về tâm lý học trong lừa đảo trực tuyến. Chuyên gia phân tích các cơ chế tâm lý mà tội phạm mạng đang khai thác có hệ thống và lý giải vì sao ngay cả những người có học thức, kinh nghiệm và hiểu biết công nghệ vẫn có thể trở thành nạn nhân.

Những cái bẫy lấp lánh và ngọt ngào

Theo Tiến sĩ Bùi Thị Liên, các đối tượng lừa đảo không hoạt động ngẫu hứng mà chúng xây dựng kịch bản bài bản, khai thác có hệ thống các điểm yếu tâm lý của con người thông qua 2 hình thức chủ yếu.

Hình thức thứ nhất là bẫy lấp lánh – chủ yếu liên quan chứng khoán và forex giả mạo.

Các đối tượng giả danh là chuyên gia tài chính, mời người dùng tham gia vào các hội nhóm như Telegram hay Zalo. Trong các hội nhóm đó sẽ có những đối tượng khác thuộc cùng tổ chức lừa đảo – gần giống như thuật ngữ “chim mồi” – để dẫn dụ và thể hiện rằng họ đang đầu tư, đang hoạt động về tài chính chứng khoán và đang đạt được những thành công nhất định. Sau đó, chúng sẽ thực hiện các khớp lệnh thực tế và tạo ra một khoản lợi nhuận nhỏ.

Sau khi xây dựng được niềm tin vững chắc ở khách hàng, chúng tạo ra kỳ vọng, mong muốn và khát khao khiến các nhà đầu tư nhỏ lẻ hoặc nhà đầu tư mới quyết định đầu tư một số tiền lớn hơn. Sau đó, các đối tượng sử dụng công nghệ để can thiệp và đưa ra các trang giả mạo nhằm trục lợi và chiếm đoạt tài sản của nạn nhân.

Tội phạm khai thác các yếu tố tâm lý như kỳ vọng lợi nhuận, lòng tham, nỗi sợ bị bỏ lỡ (FOMO) và sự thiếu kiến thức tài chính của nạn nhân. Tiến sĩ Liên đặt tên cho cái bẫy này là “bẫy lấp lánh”: “Tức là con người dễ bị lóa mắt bởi những gì lấp lánh: tiền bạc, lợi nhuận, kỳ vọng và ảo tưởng mà họ mong muốn đạt được” .

Hình thức thứ hai được chuyên gia gọi là bẫy ngọt ngào – lừa đảo tình cảm kết hợp đầu tư.

Nếu bẫy lấp lánh đánh vào lòng tham thì hình thức thứ hai lại nguy hiểm theo một cách khác – nó đánh vào trái tim. Đây là lừa đảo tình cảm kết hợp đầu tư, hay còn gọi là Romance Scam, hiện đang trở nên rất phổ biến.

“Một số vụ việc khi cơ quan điều tra khám phá ra đã thu giữ được các tài liệu viết tay, cho thấy những người lo lắng, cô đơn, thiếu thốn sự quan tâm dễ dàng trở thành nạn nhân thông qua bốn bước: làm quen → xây dựng tình cảm → củng cố niềm tin → giới thiệu sàn giao dịch đầu tư. Các đối tượng thường dùng cụm từ ‘cùng nhau xây dựng một tương lai tốt đẹp hơn’ để dụ nạn nhân cùng chuyển tiền đầu tư vào một sàn giao dịch nào đó” – chuyên gia nhận định.

Nhìn chung, dù là bẫy lấp lánh hay bẫy ngọt ngào, cả hai đều nhằm phục vụ một mô hình xây dựng niềm tin dài hạn theo bốn lộ trình: Tiếp cận → Xây dựng niềm tin → Thao túng tâm lý → Chiếm đoạt.

Trong đó, thao túng tâm lý là giai đoạn then chốt. Theo Tiến sĩ Liên: “Bản chất của thao túng tâm lý chính là tạo ra sự phụ thuộc, lệ thuộc tiêu cực về mặt tâm lý – buộc nạn nhân phải phụ thuộc vào đối tượng để được an toàn, được vỗ về, được che chở , được yêu thương hay được chia sẻ tình cảm”.

Khi tạo ra được sự thao túng này, các đối tượng sẽ xây cho nạn nhân một vòng tròn, một “buồng giam” về mặt tâm lý khiến họ không thể thoát ra và buộc phải thực hiện các yêu cầu một cách tự nguyện, hoàn toàn không nhận ra sự ép buộc.

Vì sao người thông minh vẫn bị lừa?

Đây là câu hỏi được nhiều người trăn trở và cũng là điều mà Tiến sĩ Liên dành phần lớn bài trình bày để giải đáp. Câu trả lời không nằm ở trình độ hay IQ – mà nằm ở chính cơ chế vận hành của não bộ khi đối diện với áp lực và cảm xúc.

“Quyết định của mỗi con người đều chịu ảnh hưởng bởi các yếu tố bên trong và bên ngoài. Các nhà đầu tư hay người dùng trên mạng xã hội có thể có những quyết định sai lầm mà không phụ thuộc vào việc người đó có nhận thức tốt hay không tốt, có hiểu biết hay không hiểu biết” – chuyên gia cho biết.

Có năm yếu tố tâm lý cụ thể mà các đối tượng lừa đảo thường xuyên khai thác:

1/ Lối tắt tư duy và áp lực thời gian: Chúng ta thường lược bỏ những gì “không liên quan” để tập trung vào vấn đề cần giải quyết và chính sự lược bỏ đó là cơ hội để bỏ qua các dấu hiệu cảnh báo. Logo, hiệu ứng, trang web và ngôn ngữ chuyên nghiệp tạo cảm giác như thật, khiến người dùng tin tưởng và chuyển tiền mà không hề nghi ngờ. Cộng thêm áp lực “phải chuyển tiền ngay, không thì mất cơ hội”, quyết định trở nên vội vàng và thiếu kiểm chứng.

2/ Cảm xúc lấn át lý trí: “Khi mà chúng ta quyết định chuyển tiền, đôi khi chúng ta lại bắt đầu bỏ qua yếu tố lý trí mà chỉ dựa trên cảm xúc” – có thể là sự yêu quý, một lời khen, sự hứng khởi, hưng phấn khi tự tạo dựng cho mình một viễn cảnh, một kỳ vọng về lợi nhuận sẽ đạt được.

3/ Tâm lý nỗ lực sửa lỗi: “Khi chúng ta đã thua rồi, đã mất rồi nhưng mà chúng ta vẫn muốn tin rằng chúng ta sẽ lấy lại được” – từ đó quyết định dồn tất cả để khắc phục, dẫn đến mất nhiều tiền hơn và rơi vào lừa đảo thứ cấp.

4/ Thiên kiến xác nhận: “Khi chúng ta đặt niềm tin vào những điều mà chúng ta muốn tin và nghĩ rằng nó phải như thế mới đúng” – chúng ta sẽ bỏ qua những yếu tố cảnh báo và chỉ tập trung tìm kiếm bằng chứng ủng hộ cho điều mình đã muốn tin. Các đối tượng lừa đảo khai thác chính trạng thái này để tiếp tục thao túng nạn nhân.

Vậy ai sẽ dễ trở thành nạn nhân của lừa đảo trực tuyến?

“Bất kỳ ai trong chúng ta đều có thể là nạn nhân” – Tiến sĩ Liên nhấn mạnh. Các đối tượng thường nhắm đến người có tiềm lực tài chính, người có lòng tham, người cô đơn có nhu cầu về tình cảm, người tính cả tin và đặc biệt, “ngay cả người có học thức và nhận thức cao cũng dễ rơi vào lỗi tự cho mình rằng quyết định của bản thân là đúng và tin vào quyết định đó”, từ đó trở thành mục tiêu của kẻ lừa đảo.

Khép lại bài trình bày, Tiến sĩ Bùi Thị Liên khẳng định: “Điều quan trọng nhất của người dùng chính là phải luôn tỉnh táo, phải luôn giữ cho mình cái sự gọi là chậm, cái độ trễ, cái độ điềm tĩnh, bình thản để xem xét và đánh giá vấn đề một cách có lý trí nhất” .