Khi nghệ sĩ thị giác Lê Giang lên tiếng về việc đội ngũ sáng tạo của Antiantiart và Microwave Soups sử dụng layout tác phẩm sắp đặt của cô vào một MV nhạc Pop, cộng đồng sáng tạo Việt đã chứng kiến một điểm chạm nhiều suy ngẫm. Sự việc không đơn thuần là một tranh chấp bản quyền tác giả thông thường, mà nhanh chóng mở ra những cuộc tranh luận đa chiều, ồn ào về quan điểm “chiếm dụng tác phẩm” lẫn ranh giới của giá trị phái sinh hay vay mượn chất liệu dân gian vào sáng tạo đương đại.

Nếu lùi lại khỏi những tranh luận bề nổi để quan sát bằng một phương pháp quang đãng hơn, câu chuyện này vượt xa các kết luận của một lỗi sai quy trình hay hành vi “sao chép” thông thường. Không chỉ phát sinh hàng loạt định nghĩa mới mẻ của các bên và cộng đồng mạng, đằng sau những layout tác phẩm tương đồng hay những lời xin lỗi cầu thị từ phía các bạn trẻ, vụ việc phơi bày hai bản chất cốt lõi của hệ sinh thái sáng tạo nội địa. Đó là mối quan hệ cộng sinh đầy phức tạp giữa người làm nghệ thuật với nhau và từ cá nhân họ với kho tàng vốn cổ di sản – nơi vốn dĩ tất cả chúng ta đều đang được thừa hưởng “miễn phí”. Và quan trọng hơn, đó là bài học về văn hóa ứng xử đi từ cá nhân nhưng có sức lan toả tập thể, về việc thiết lập các tiền lệ đúng quy trình pháp lí, văn minh thời đại, nhuần nhuyễn lời dậy ứng xử của cha ông. Đây là các trang bị toàn tính cần có khi những bộ óc xuất sắc cùng mang tâm thức tôn vinh bản sắc dân tộc, vô tình va chạm nhau trên hành trình định hình ngôn ngữ nghệ thuật của riêng mình vươn ra thế giới.

Đây là các trang bị toàn tính cần có khi những bộ óc xuất sắc cùng mang tâm thức tôn vinh bản sắc dân tộc, vô tình va chạm nhau trên hành trình định hình ngôn ngữ nghệ thuật của riêng mình vươn ra thế giới.

Khi tất cả chúng ta đều đứng trên vai tiền nhân

Bản chất của mọi sự sáng tạo trong bối cảnh nội địa đều bắt nguồn từ một điểm cốt lõi: tất cả chúng ta đều được nuôi dưỡng từ cái nôi dân tộc tính. Từ những mảng vỉ kèo đình làng, cấu trúc đục chạm cốn mê cổ cho đến các hoa văn thời Lý – Trần – Lê và xa hơn vọng vào lịch sử, toàn bộ kho tàng nghệ thuật về hình tượng cho tới tay nghề to lớn ấy được tôi bồi và cập nhật sau mỗi thế hệ, bấy lâu nay đã trở thành một nguồn tài nguyên dồi dào quý giá được “giải phóng bản quyền” mà hoàn toàn miễn phí trong thời đại định giá hiện nay. Các nghệ nhân nhiều đời từ xa xưa tạo tác nên những công trình tuyệt mỹ bằng cả tâm huyết và máu thịt, nhiều khi chẳng màng lưu lại danh tính nơi công trình hay trong văn tự dòng tộc, làng xã. Cho tới khi nghệ sĩ đương đại chạm vào vốn cổ theo các cách khác nhau, có thể chủ động tìm hiểu tại thực địa, có thể thông qua tài liệu số, hoặc có thể sử dụng kết quả nghiên cứu từ những chuyên gia bảo tồn thầm lặng để gọt giũa chất liệu thành cảm tác cá nhân, để sau đó hình thành nên tác phẩm có thẩm mỹ, triết học và tầm nhìn quan điểm riêng. Họ hoàn toàn có quyền bảo hộ pháp lý đối với tác phẩm chứa “phương thức biểu đạt cá nhân” ấy . Quả thật, học hỏi từ nghệ thuật truyền thống rồi làm thành tác phẩm cá nhân, đăng ký bản quyền tác giả thì không chỉ pháp luật bảo vệ ý tưởng, tư duy và tay nghề của bạn, mà cả một hệ thống nhìn nhận từ khán giả cũng sẽ bảo vệ bạn.

Nhưng nếu tìm sâu hơn, kiên nhẫn tới gần gốc rễ so với bề mặt giá trị, chúng ta sẽ tìm thấy các thực thể hiện diện lâu đời. Nơi mà các nghệ sĩ đương đại ngày nay vẫn đang khai thác không ngừng và được dùng nguồn cảm hứng tạm gọi là “bản quyền nghệ thuật dân tộc” một cách xả láng và dồi dào. Kể cả khi có những công trình nguyên tác vẫn còn văn tự ghi chép rõ ràng tên tuổi nghệ nhân chế tác, họ tộc nào công của để hoàn thành, tất cả vốn liếng đó vẫn đang được trao tặng lại cho hậu thế làm tư liệu sản xuất và sáng tạo không phải tốn chi phí nào, không phải chứng minh hoặc trình báo với ai. Nhưng liệu đã có bao nhiêu nghệ sĩ đương đại khi sử dụng tài liệu vốn cổ để làm tác phẩm cá nhân cất công tìm về nguồn nguyên tác để thắp nén nhang cho Tổ làng nghề, cho các bậc tiền nhân đã tạo tác, hoặc có ghi chú về nguồn gốc nguyên tác từ làng quê nào trong nước Việt. Tác phẩm có thành danh hay không, có nhận được sự ủng hộ không biên giới hay không, suy cho cùng không quan trọng bằng nhận thức rằng tác phẩm đó không hoàn toàn là sáng tạo độc bản của một “cá nhân” ai, xét theo bản chất tư liệu.

Tuy nhiên, ranh giới giữa bảo hộ pháp lý và làm rộng thêm sức mạnh của sản phẩm văn hóa đương đại, sản phẩm văn hoá đa giác quan lại là một chủ mục nổi lên tranh luận dữ dội khi chưa cụ thể hoá được các vấn đề tinh tế có tính thời đại mà các văn bản pháp luật chưa thể cập nhật trường hợp cụ thể, cũng chưa đầy đủ cơ sở hoặc cơ quan chịu trách nhiệm hướng dẫn nghệ sĩ và đại chúng miễn phí về kiến thức bản quyền cho đại chúng người trẻ. Cũng vì vậy mà phản xạ khẳng định “đây là bản quyền của tôi” dễ khiến cái Tôi của người nghệ sĩ sa vào cực đoan, tuyên bố độc quyền khi có va chạm trong bối cảnh sản phẩm nghệ thuật đương đại mở rộng trải nghiệm đa giác quan, nguồn tham vấn đa nguồn trong bối cảnh thông tin mờ đi biên giới trong hay ngoài nước, của ai, lúc nào, từ đâu. Âu cũng chưa đủ công tác truyền thông giáo dục đại chúng bình dân như ông cha ta có Thằng Mõ, mẹ Đốp thông báo cho làng xã. Nếu có các trạm thông tin hướng dẫn gần gũi hơn, liên tục hơn có thể hỗ trợ được cho nghệ sĩ được nhắc nhở về quy trình, thái độ hợp tác khi có tham chiếu hoặc sử dụng tư liệu tài liệu tác phẩm của các cá nhân khác trong quá trình hoàn thiện tác phẩm của mình. Thiết nghĩ, nếu có một nguồn truy xuất tác phẩm thống nhất như một bảo tàng trực tuyến hoặc website tra cứu chính thức về tác phẩm đã được ghi nhận bản quyền tác giả thành công thì hay biết mấy.

Nhưng tác phẩm thành danh hay không, không quan trọng bằng nhận thức rằng nó không hoàn toàn là sự sáng tạo độc bản xuất phát từ riêng cá nhân ai. Chưa ai bóc tách tỷ lệ sử dụng nguyên tác trong các cấu trúc siêu thực, ý niệm, tầng bậc ý nghĩa của tác phẩm, nhưng rõ ràng người nghệ sĩ đang “đứng trên vai những người khổng lồ” tiền nhân. Bởi vì nghệ thuật vốn dĩ nằm ở khả năng biểu thị tư duy phức hợp, mô phỏng, siêu thực hay phản biện…bằng mầu sắc, chất liệu, phương pháp thể hiện. Người ta có thể sử dụng tới 100% hình ảnh nguyên gốc nhưng đặt dưới một ý niệm cá nhân được logic bằng quan điểm triết học của riêng tác giả. Nhận thức về bản quyền sản phẩm văn hóa vì thế phải tinh vi và đầy đủ hơn việc chỉ nhìn bề nổi theo kiểu; “đưa hẳn cái đầu đao vào bối cảnh thì là lấy cắp của đình làng ABC”.

Nghệ sĩ đương đại đứng trên vai tiền nhân để sáng tạo, chỉ cần biết nâng niu ngôn ngữ nghệ thuật ấy và đặt đúng chỗ là đã nhận được sự đồng cảm lớn lao. Kế thừa một di sản vô giá không mất chi phí tác quyền, thì cái Tôi sáng tạo rất cần đi kèm một sự khiêm nhường sâu sắc từ trong tâm thức, nhưng cũng cần hoàn thành đúng nghĩa vụ pháp lí biểu lộ bên ngoài để định giá trọn vẹn quy trình sáng tạo và năng lực tôn trọng nguồn truy xuất nếu tái sử dụng từ tổng hợp của các nghệ sĩ khác. Cấu trúc phái sinh của phái sinh, tầng bậc và liên tục phát triển này có thể quy lại hai nhắn nhủ là; “Nếu ai đó đưa một phần tác phẩm của bạn vào một phần tác phẩm của họ, họ cần giải thích với bạn” và “Nếu bạn đưa cả một linh hồn dân tộc vào tác phẩm của mình, dân tộc không cần lời giải thích của bạn. Dân tộc cần lòng biết ơn của bạn.”

Từ bản chất nguồn gốc kết hợp rất thời đại này thì quan điểm về ranh giới bản quyền sản phẩm văn hóa đương đại cũng cần điều chỉnh góc tiếp cận chi tiết và tinh vi hơn, quy ước ứng xử khi có tranh chấp cần bao dung hơn, linh hoạt và cân bằng hơn. Cụ thể hoá trọng tài, phát ngôn đại diện để trấn an được bão dư luận theo cấp số nhân trong thời gian quá ngắn ngủ, khiến các cá nhân liên quan bị bối rối trong hành xử, và vụng về trong đối thoại. Bởi suy cho cùng, định danh của người nghệ sĩ cũng chính nằm ở thời khắc công bố tác phẩm với công chúng, vì vậy người nghệ sĩ cùng lúc cũng phải chịu soi chiếu của hàng triệu chiếc gương quan sát và khúc xạ phức tạp vào đạo lý của người làm nghề.

Sự bao dung với một thế hệ sáng tạo trẻ

Nhìn rộng ra bối cảnh hiện tại, văn hóa Việt Nam đang ở những bước chập chững đầu tiên trên hành trình xây dựng “quyền lực mềm” bên ngoài biên giới Quốc gia, và góp phần tạo nên tường thành văn hoá đối với các văn hoá từ bên ngoài tràn vào nội địa. Sự non nớt về mặt kinh nghiệm đối với tài sản trí tuệ, thể hiện lỗ thủng trong một quy trình sản xuất sản phẩm văn hoá cao cấp được thương mại rộng rãi. Thiếu sót là điều có thật, nhưng nó cần được nhìn nhận như một khoảng trống về quy trình và kỹ năng hơn là một tội lỗi về tư cách, đặc biệt là nhìn nhận quy chụp nặng nề trong tự trọng sáng tác của các cá nghệ sĩ. Đội ngũ làm 3D, thiết kế bối cảnh hay đạo diễn hình ảnh trong thế hệ này thường là những người trẻ mới trỗi lên trong thị trường sản xuất, thậm chí tuổi đời có mặt bằng nhỏ nhất trong chuỗi xích sáng tạo. Trong một quy trình sản xuất thương mại đầy áp lực với những cơn lốc deadline, các sai sót mang tính quy trình – như việc lạm dụng moodboard, Pinterest, AI dẫn đến việc đưa tài liệu vào ồ ạt, thiếu quy trình rà soát. Chú trọng thể hiện năng lực sản xuất hơn bình tĩnh rà soát quy trình pháp lý bản quyền của nguồn trích xuất. Gây ra hệ luỵ là các quy trình sau đó có thể mặc định chấp nhận tài liệu của khâu trước đó bàn giao, biến nhóm sản xuất thành sao chép mà không được báo hiệu- đây là logic hoàn toàn có thật. Nó phản ánh sự non nớt về mặt kinh nghiệm, thiếu hụt về quy trình, mức độ tập trung lệch, chưa cập nhật đầy đủ ứng xử với tài sản trí tuệ hơn là một động cơ cố ý chiếm dụng tinh vi được xây dựng theo hiệu ứng mạng xã hội.

Chính vì vậy, cần góc nhìn hướng dẫn từ những người đi trước và điểm nhìn bao dung từ công chúng mang tính xây dựng, thay vì những phán xét cực đoan mang tính triệt hạ, quy kết hay loại trừ khốc liệt… Người trẻ làm nghệ thuật rất cần được tiếp tục hướng dẫn từ đơn vị có thẩm quyền, cố vấn bản quyền cho các dự án sáng tạo, hoặc chỉ đơn giản là người lớn hơn, nhiều kinh nghiệm hơn, có nhận thức đúng chỉ bảo người trẻ ít kinh nghiệm hơn. Đồng thời cần sự đồng hành của các luật sư chuyên ngành để tự bảo vệ mình trước khi bước vào các dự án lớn. Nếu đám đông nhân danh đạo đức hoặc nhân danh người bị hại theo kết luận của họ, để biến một thiếu sót quy trình thành bản án tử hình nghề nghiệp, đẩy những tài năng trẻ vào làn sóng tẩy chay để làm “món ăn cho kền kền thông tin”, chúng ta sẽ tự tay bóp chết sự tự tin của cả một thế hệ sáng tạo mới. Cũng từ đó làm tổn thương một tập thể đội nhóm nghệ sĩ ở các bên liên quan. Làn sóng này sẽ làm thiệt thòi thêm cho một bối cảnh văn hóa nội địa vốn đã khan hiếm nhân lực trẻ đủ tầm ảnh hưởng quốc tế để đối ứng với các cường quốc giải trí khác. Thay vì đẩy những bộ óc trẻ vào thế thủ hay triệt tiêu động lực khai thác vốn cổ của họ, thị trường cần những cuộc đối thoại văn minh, nơi cái sai được chỉ ra bằng lý lẽ và sự thấu cảm. “Được lời như cởi tấm lòng”, một lời chào, một email xin phép hay một cái bắt tay hòa giải hợp tình hợp lý giữa người đi trước và thế hệ đi sau không chỉ tháo gỡ được khủng hoảng cá nhân, mà còn đặt xuống một viên gạch nền móng cho văn hóa ứng xử chuyên nghiệp của cả ngành công nghiệp sáng tạo trong nước.

Định hình văn hóa ứng xử trước khủng hoảng

Bình tĩnh bóc tách lớp vỏ bọc đầy căng thẳng của những tranh chấp, chúng ta sẽ nhận ra một sự thật cốt lõi: cả hai phía trong cuộc đối thoại này đều là những người trẻ rất tài giỏi, những nghệ sĩ có tầm ảnh hưởng quốc tế, được trong nước và quốc tế công nhận và cùng mang một tâm thức dân tộc sâu sắc. Một bên lựa chọn lặn sâu vào thế giới hàn lâm của nghệ thuật ý niệm để đối thoại với lịch sử, một bên lại mượn sức mạnh của văn hóa đại chúng và công nghệ hình ảnh thời thượng để đánh thức lòng tự hào của hàng triệu khán giả trẻ. Họ thực chất là đồng minh, là những người cùng chung một lý tưởng đưa tiếng nói văn hóa Việt cất lên mạnh mẽ, chứ không phải đối nghịch ở hai đầu tranh chấp. Sự khác biệt duy nhất ở đây chỉ là công cụ biểu đạt và ngôn ngữ truyền tải mà họ lựa chọn để hiện thực hóa tình yêu di sản, yêu nghệ thuật, yêu nước của mình.

Chính vì có chung một đích đến, phương thức giải quyết khi xảy ra va chạm quyền lợi lại càng cần đến nghệ thuật của sự đối thoại thay vì đối đầu. Trong văn hóa ứng xử của người Việt, “lời chào cao hơn mâm cỗ” và “được lời như cởi tấm lòng” luôn là những bài học vàng ngọc chưa bao giờ lỗi thời. Một sự thiếu sót trong quy trình đôi khi có thể được tháo gỡ một cách êm đẹp và văn minh chỉ bằng một email xin phép đúng thời điểm, một lời mời tham vấn nghệ thuật chân thành, một cuộc gọi trao đổi trực tiếp thẳng thắn, một nhịp kiên nhẫn cho cơ hội nhận sai sót cầu thị trước khi các bên vội vã đưa nhau lên đoạn đầu đài của truyền thông mạng xã hội. Việc vội vàng chứng minh mình đúng hay dùng những lý lẽ sắc bén để tăng thêm sức ép dư luận là một phương pháp tấn công nhau, nhưng cùng lúc có thể làm tổn thương chính mình, diễn biến quá nhanh khiến cái Tôi vốn rất nhạy cảm của người nghệ sĩ bị đặt lên bàn cân không số và làm rối bời thêm một bối cảnh có thể giải quyết bằng lời dậy từ của cha ông; “Cơm sôi nhỏ lửa chẳng rơi hạt nào”.

Sự cầu thị, dám làm dám nhận trách nhiệm của những người trẻ, kết hợp với sự bao dung và kiên nhẫn của những người đi trước chính là chiếc chìa khóa duy nhất để tháo gỡ tận gốc rễ mọi khủng hoảng. Khi những bộ óc xuất sắc chọn cách ngồi lại đối thoại một cách hợp lẽ, họ không chỉ giải quyết được bài toán bản quyền của một dự án cụ thể, mà còn thiết lập nên một tiền lệ văn minh cho toàn ngành sáng tạo. Đó là cách chúng ta bảo vệ những giá trị tốt đẹp, đóng cửa không để kích động đám đông chia rẽ phe phái. Bản quyền văn hóa chỉ thực sự được tôn trọng khi nó được vận hành bằng một nhận thức tinh vi, đầy đủ và một thái độ ứng xử tử tế giữa những người làm nghề với nhau. Một Frame hình đẹp cho cái kết có cao trào, có giải quyết.

Khi những ồn ào xung quanh câu chuyện bản quyền này lắng xuống, điều giá trị nhất còn lại không phải là một bản án phân định thắng thua một mất một còn, mà là một tiền lệ tốt về mặt nhận thức về quy trình pháp lý bản quyền, phương pháp xử lý ứng xử cho thị trường sáng tạo chung. Vụ việc là một hồi chuông cảnh tỉnh, minh chứng rằng bản quyền nghệ thuật không chỉ nằm ở những điều khoản luật pháp khô khan, mà nó đòi hỏi một sự tinh vi trong tư duy và sự tử tế, kiên nhẫn trong hành xử, có hậu trong hạ màn. Nó buộc các nhà sáng tạo phải nhìn nhận lại quy trình làm nghề một cách nghiêm túc, sòng phẳng, nơi ranh giới giữa việc “lấy cảm hứng” và “chiếm dụng” cần được phân định bằng sự tôn trọng tối thiểu dành cho chất xám của người đi trước. Tất cả chúng ta, dù là một nghệ sĩ hàn lâm hay một nhà làm phim đại chúng, đều đang được hưởng những lợi ích tri thức vô giá và hoàn toàn “miễn phí” từ kho tàng vốn cổ của cha ông, cũng như từ các công trình nghiên cứu thầm lặng của những chuyên gia bảo tồn. Kho tàng ấy là vô tận, nhưng cách chúng ta khai thác nó cần phải được soi chiếu bằng lòng biết ơn và sự thấu đáo về mặt văn hóa ứng xử mà cha ông cũng trao truyền song song trong quần thể giá trị vật thể và phi vật thể. Cách nhìn tươi sáng, ví dụ này xứng đáng được cộng đồng sáng tạo đang khao khát chạm vào di sản quan sát có ý thức cả về pháp lí và tinh thần xây dựng thị trường sản xuất lành mạnh về quy trình, tốt đẹp về ứng xử.

Hãy tiếp tục đưa hồn dân tộc vào các sản phẩm đương đại bằng cách chơi đúng luật, đối thoại văn minh và ứng xử với nhau bằng sự trân trọng và kiên nhẫn khi có sự việc nóng. Chỉ khi những người làm sáng tạo biết bảo vệ và nâng đỡ nhau, “quyền lực mềm” của văn hóa Việt mới có thể thực sự cất cánh và đi xa hơn trên bản đồ quốc tế. Cũng là cách để góp phần tạo tường thành vững chắc cho biên giới quốc gia.