Giải bài toán áp lực lạm phát trong bối cảnh hạn hẹp dư địa chính sách

“Chỉ báo đỏ” từ lạm phát cơ bản

Quý I/2026, GDP Việt Nam tăng trưởng khá ấn tượng ở mức 7,83% so với cùng kỳ năm trước. Trong đó, khu vực công nghiệp và xây dựng tăng 8,92%, khu vực dịch vụ tăng 8,18%, phản ánh sự hồi phục mạnh mẽ của tổng cầu nội địa và hoạt động du lịch quốc tế (đạt mức kỷ lục 6,76 triệu lượt khách).

Tuy nhiên, theo TS. Nguyễn Quốc Việt – Trưởng nhóm Nghiên cứu vĩ mô, Trường Đại học kinh tế, Đại học Quốc gia Hà Nội, bức tranh tăng trưởng khá ấn tượng quý đầu năm của Việt Nam đang bị tác động bởi các “cơn gió ngược” bắt nguồn từ xung đột Trung Đông. Khủng hoảng năng lượng và chuỗi cung ứng gây áp lực lên lạm phát với hình thái và tính chất nguy hiểm hơn nhiều so với giai đoạn khủng hoảng năng lượng năm 2022.

Nguồn: Cục Thống kê. Đồ họa: Phương Anh

TS. Nguyễn Quốc Việt phân tích, sự bất thường bắt đầu lộ diện qua hiện tượng “vênh” chỉ số giá tiêu dùng (CPI). Tính chung quý I/2026, trong khi CPI bình quân tăng 3,51%, thì lạm phát cơ bản lại tăng cao hơn ở mức 3,63%. Sự đảo chiều khi lạm phát cơ bản vượt lên trên chỉ số lạm phát chung là một “Chỉ báo đỏ”, cho thấy áp lực tăng giá không còn nằm ở sự tăng giá năng lượng xăng dầu hay thực phẩm mang tính chu kỳ, mà đã ngấm sâu vào lõi của nền kinh tế và đóng băng tại các mặt hàng phi chu kỳ như thuê nhà, xây dựng các dịch vụ y tế, giáo dục và hàng hóa thiết yếu khác.

Một yếu tố đặc thù của năm 2026 là sự cộng hưởng của các đợt cải cách tiền lương và tăng lương cơ bản. Mặc dù đây là chính sách cần thiết để cải thiện đời sống và nâng cao năng suất, nhưng nó cũng vô tình kích hoạt kỳ vọng lạm phát theo cơ chế lương chưa kịp tăng mà giá đã “nhảy múa” trước đó. Đây là yếu tố khiến áp lực năm 2026 trở nên “căng” hơn. Khi lạm phát cơ bản neo ở mức cao trong thời gian dài, sẽ hình thành tâm lý phòng thủ trong cả dân cư và doanh nghiệp.

“Vòng xoáy này nếu không được ngăn chặn bằng các giải pháp quản trị kỳ vọng minh bạch sẽ làm vô hiệu hóa các nỗ lực kích cầu nội địa. Sức mua thực tế của tầng lớp thu nhập trung bình sụt giảm sẽ kéo lùi đà tăng trưởng khá sáng trong quý I vừa qua” – TS. Nguyễn Quốc Việt nhấn mạnh.

Chia sẻ quan điểm về áp lực lạm phát, TS. Nguyễn Bá Hùng – Chuyên gia kinh tế trưởng của Ngân hàng Phát triển châu Á (ADB) tại Việt Nam cho rằng, giá dầu thế giới tăng và biến động mạnh do xung đột tại Trung Đông kéo dài, điều kiện cung ứng toàn cầu thay đổi, nỗ lực đa dạng hóa nguồn nhập khẩu của Việt Nam và các biện pháp quản lý cầu sẽ tạo thêm rủi ro lạm phát. Cùng với đó, chính sách tài khóa mở rộng và tiền tệ nới lỏng có thể gia tăng áp lực giá thông qua thúc đẩy cầu nội địa. Việc đẩy nhanh đầu tư công, tăng trưởng tín dụng và đồng Việt Nam mất giá cũng có thể làm tăng áp lực chi phí trong nước.

Chính sách tài khóa cần đóng vai trò chủ đạo

Theo TS. Nguyễn Quốc Việt, khác với giai đoạn 2022, khi lạm phát chủ yếu xuất phát từ cú sốc cung sơ cấp và có thể được hấp thụ một phần nhờ dư địa chính sách tiền tệ, bối cảnh năm 2026 đặt nền kinh tế vào một trạng thái khó khăn hơn khi phải đối mặt với cú sốc cung phức hợp cùng với sự thu hẹp đáng kể của dư địa chính sách. Áp lực từ môi trường quốc tế, đặc biệt là chính sách tiền tệ thắt chặt kéo dài của các nền kinh tế lớn đã làm gia tăng rủi ro tỷ giá và hạn chế khả năng điều hành linh hoạt của Ngân hàng Nhà nước.

Cục Dự trữ Liên bang Mỹ (Fed) sẽ có khả năng không cắt giảm lãi suất như dự kiến ban đầu và sẽ duy trì lãi suất ở mức cao (3,5 – 3,75%) trong phần lớn năm 2026 để đưa lạm phát Mỹ về 2% vào năm 2027. Điều này khiến áp lực tỷ giá USD/VND có thể gia tăng, buộc Ngân hàng Nhà nước phải thận trọng trong việc hạ lãi suất, chưa nói có thể phải điều chỉnh tăng do áp lực thanh khoản nội bộ. Nhưng việc duy trì lãi suất cao lúc này lại làm tăng chi phí vốn, bóp nghẹt các doanh nghiệp đang vật lộn với chi phí đẩy nhập khẩu và các chi phí đầu vào gia tăng do điều chỉnh chính sách.

Trong bối cảnh đó, TS. Nguyễn Quốc Việt cho rằng, việc kiểm soát lạm phát không thể chỉ dựa vào các công cụ truyền thống mà đòi hỏi một cách tiếp cận toàn diện và mang tính cấu trúc hơn. Chính sách tài khóa cần đóng vai trò chủ đạo trong việc giảm chi phí sản xuất và hỗ trợ doanh nghiệp, trong khi cải cách thể chế cần được đẩy mạnh nhằm nâng cao hiệu quả phân bổ nguồn lực và giảm chi phí tuân thủ.

Đồng quan điểm này, theo TS. Nguyễn Bá Hùng, trong năm 2026, chính sách tài khóa vẫn là bệ đỡ cho tăng trưởng, đặc biệt là đầu tư công. Tuy nhiên, khi triển khai các chương trình đầu tư công quy mô lớn trong năm 2026, chính sách tài khóa cần được điều hành thận trọng, có trọng tâm, trọng điểm, tránh dàn trải, đồng thời ưu tiên các dự án có khả năng lan tỏa cao và giải ngân hiệu quả. Điều này giúp vừa thúc đẩy tổng cầu, vừa hạn chế nguy cơ tạo thêm áp lực lạm phát.

Về phía chính sách tiền tệ, theo ông Hùng, áp lực lạm phát hiện nay chủ yếu xuất phát từ yếu tố chi phí, đặc biệt là giá năng lượng và hàng hóa đầu vào, hoàn toàn không phải do dư thừa thanh khoản hay chính sách tiền tệ nới lỏng quá mức. Do đó, phản ứng chính sách cần thận trọng, tránh thắt chặt quá sớm gây ảnh hưởng đến phục hồi tăng trưởng.

“Tôi cho rằng, mục tiêu lạm phát 4% năm nay vẫn chịu áp lực từ nhiều yếu tố như đã nêu. Tuy nhiên, các áp lực này không nhất thiết phản ánh vào CPI. Trong bối cảnh một số mặt hàng trong rổ CPI vẫn do Nhà nước quản lý giá, nhiều khả năng Chính phủ sẽ tiếp tục thực hiện các biện pháp bình ổn để kiểm soát mức tăng của chỉ số này ở ngưỡng hợp lý”- ông Hùng nêu quan điểm.

Bên cạnh đó, TS. Nguyễn Quốc Việt cho biết thêm, quản trị kỳ vọng lạm phát cần được xem là một trụ cột quan trọng trong điều hành chính sách vĩ mô. Các cơ quan điều hành chính sách của Nhà nước cần minh bạch lộ trình điều chỉnh các mặt hàng do mình quản lý (điện, y tế, giáo dục) để tránh tình trạng “tát nước theo mưa” trong giai đoạn tới. Việc điều chỉnh giá nếu cần thiết nên được chia nhỏ và thực hiện vào các thời điểm phù hợp để tránh gây sốc cho chỉ số bình quân cả năm.

“Ổn định kinh tế vĩ mô trong giai đoạn hiện nay không chỉ là việc giữ chỉ số CPI trong một ngưỡng mục tiêu, mà còn là việc củng cố niềm tin của doanh nghiệp, người dân vào sức mua của đồng tiền và triển vọng phát triển dài hạn của nền kinh tế. Đây chính là nền tảng quan trọng để Việt Nam bước vào một chu kỳ tăng trưởng mới với chất lượng cao và khả năng chống chịu tốt hơn trước các cú sốc bên ngoài” – TS. Nguyễn Quốc Việt nhấn mạnh.