Hoàn thiện hành lang pháp lý, sẵn sàng vận hành thí điểm sàn giao dịch các-bon

Thị trường các-bon là công cụ kinh tế quan trọng bảo vệ môi trường

Ngày 7/5, tại Hà Nội, Bộ Tài chính phối hợp với Chương trình Đối tác Chuyển dịch Năng lượng Đông Nam Á (ETP) thuộc Văn phòng Dịch vụ Dự án Liên Hợp Quốc (UNOPS) tổ chức Hội thảo tổng kết Dự án “Nâng cao năng lực cho Bộ Tài chính trong nghiên cứu mô hình và chuẩn bị vận hành thử nghiệm sàn giao dịch tín chỉ các-bon tại Việt Nam”.

Phát biểu khai mạc hội thảo, bà Vũ Thị Châu Quỳnh – Phó Vụ trưởng Vụ Pháp chế, Bộ Tài chính cho biết, Luật Bảo vệ môi trường năm 2020 đã xác định thị trường các-bon là một trong những công cụ kinh tế quan trọng phục vụ công tác bảo vệ môi trường, đồng thời giao Bộ Tài chính chủ trì phối hợp với các bộ, ngành liên quan tổ chức xây dựng và vận hành thị trường các-bon trong nước.

Theo bà Quỳnh, để triển khai nhiệm vụ mới và có tính chuyên môn cao này, từ giữa năm 2024, Bộ Tài chính đã triển khai dự án hỗ trợ kỹ thuật với sự tài trợ của UNOPS trong khuôn khổ ETP nhằm nâng cao năng lực nghiên cứu mô hình và chuẩn bị vận hành thử nghiệm sàn giao dịch các-bon tại Việt Nam. Văn kiện dự án được Bộ trưởng Bộ Tài chính phê duyệt tại Quyết định số 2001/QĐ-BTC ngày 26/8/2025.

Bà Quỳnh cho biết, trong gần 2 năm triển khai, dự án đã hỗ trợ các đơn vị thuộc Bộ nâng cao năng lực nghiên cứu, phân tích bối cảnh pháp lý, hạ tầng và cơ chế vận hành thị trường các-bon; đồng thời cung cấp nhiều kinh nghiệm quốc tế phục vụ xây dựng chính sách.

“Các kết quả nghiên cứu đã trở thành nguồn tham khảo quan trọng trong quá trình xây dựng Đề án phát triển thị trường các-bon tại Việt Nam cũng như Nghị định số 29/2026/NĐ-CP về sàn giao dịch các-bon trong nước” – bà Quỳnh chia sẻ.

Ông John Robert Cotten, Phó Giám đốc Chương trình ETP cho rằng phát triển thị trường các-bon là một trong những nội dung trọng tâm trong tiến trình chuyển dịch năng lượng và giảm phát thải tại khu vực Đông Nam Á. Theo ông John Robert Cotten, Việt Nam hiện là một trong những chương trình quốc gia có mức độ quan tâm và tham vọng lớn trong lĩnh vực này.

Toàn cảnh Hội thảo

Cập nhật chính sách quản lý và phát triển thị trường các-bon tại Việt Nam, ông Đỗ Thanh Lâm, Vụ Pháp chế, Bộ Tài chính cho biết, khung pháp lý cho thị trường các-bon đang dần được hoàn thiện thông qua hàng loạt văn bản mới. Trong đó, Nghị định số 29/2026/NĐ-CP quy định về sàn giao dịch carbon trong nước đã đặt nền móng cho hoạt động đăng ký, cấp mã, lưu ký, giao dịch, thanh toán và chuyển quyền sở hữu hạn ngạch phát thải khí nhà kính cũng như tín chỉ carbon. Đồng thời, văn bản cũng quy định rõ quyền, trách nhiệm của các chủ thể tham gia thị trường.

Song song với đó, Thông tư số 11/2026/TT-BNNMT hướng dẫn quản lý và vận hành Hệ thống đăng ký quốc gia về hạn ngạch phát thải khí nhà kính và tín chỉ carbon đã quy định cụ thể cơ chế đăng ký tài khoản, ký gửi, rút ký gửi và chuyển quyền sở hữu tín chỉ carbon.

Bên cạnh đó, Thông tư hướng dẫn giám sát giao dịch hạn ngạch phát thải khí nhà kính, tín chỉ các-bon trên sàn giao dịch các-bon trong nước và chế độ báo cáo của Sở Giao dịch Chứng khoán, Tổng công ty Lưu ký và Bù trừ chứng khoán Việt Nam với Ủy ban Chứng khoán Nhà nước về hoạt động sàn giao dịch các-bon trong nước sẽ được Bộ Tài chính ban hành trong thời gian tới.

Thúc đẩy doanh nghiệp chuyển đổi công nghệ sạch

Giáo sư Michael Mehling, Chuyên gia chính sách về biến đổi khí hậu và ETS Trung tâm Nghiên cứu Chính sách Năng lượng và Môi trường (CEEPR), Viện Công nghệ Massachusetts (MIT) đánh giá, Việt Nam đang đi đúng hướng khi lựa chọn tận dụng hạ tầng sẵn có của thị trường chứng khoán để phát triển thị trường carbon trong nước. Tuy nhiên, để thị trường vận hành hiệu quả và minh bạch, Việt Nam cần tiếp tục hoàn thiện đồng bộ khung pháp lý, cơ chế quản trị, hạ tầng kỹ thuật cũng như năng lực của các chủ thể tham gia thị trường.

Chuyên gia cho rằng, thách thức lớn hiện nay nằm ở việc bản chất pháp lý của hạn ngạch phát thải và tín chỉ các-bon vẫn chưa được xác định rõ trong hệ thống pháp luật dân sự, thương mại và thuế. Điều này khiến doanh nghiệp gặp khó trong hạch toán kế toán, xác định nghĩa vụ thuế và sử dụng tín chỉ các-bon làm tài sản bảo đảm trong hoạt động tài chính. Vì vậy, Việt Nam cần sớm ban hành hướng dẫn thống nhất về địa vị pháp lý của đơn vị các-bon, đồng thời hoàn thiện các văn bản hướng dẫn thực thi Nghị định 29/2026/NĐ-CP để tạo nền tảng pháp lý đầy đủ cho thị trường các-bon.

Thị trường các-bon là một trong những công cụ kinh tế quan trọng phục vụ công tác bảo vệ môi trường. Ảnh: T.L

Bên cạnh đó, mô hình đồng quản lý giữa Bộ Tài chính và Bộ Nông nghiệp và Môi trường cũng được đánh giá cần có cơ chế phối hợp liên ngành chặt chẽ hơn nhằm tránh chồng chéo trong quản lý và bảo đảm phản ứng kịp thời khi xảy ra sự cố thị trường. Chuyên gia khuyến nghị cần sớm thành lập Ban điều phối thị trường các-bon với sự tham gia của nhiều bộ, ngành liên quan để điều phối thống nhất hoạt động vận hành, giám sát và xử lý rủi ro.

Về hạ tầng kỹ thuật, ông Michael Mehling nhấn mạnh thị trường các-bon phụ thuộc lớn vào khả năng kết nối đồng bộ giữa Hệ thống đăng ký quốc gia, nền tảng giao dịch của Sở Giao dịch Chứng khoán Hà Nội và hệ thống lưu ký, thanh toán của Tổng công ty Lưu ký và Bù trừ chứng khoán Việt Nam. Do đó, trước khi vận hành thí điểm, Việt Nam cần xây dựng các thỏa thuận kỹ thuật mang tính ràng buộc giữa các bên, bảo đảm tiêu chuẩn an toàn hệ thống, khả năng đối chiếu dữ liệu theo thời gian thực và cơ chế xử lý sự cố đồng bộ.

Một vấn đề đáng lưu ý khác là nguy cơ thanh khoản thấp trong giai đoạn đầu vận hành thị trường do phần lớn hạn ngạch phát thải được phân bổ miễn phí và cơ chế tuân thủ còn tương đối linh hoạt. Theo khuyến nghị của chuyên gia, Việt Nam cần sớm thiết lập các công cụ kiểm soát biến động giá, cơ chế giám sát giao dịch theo thời gian thực, đồng thời từng bước triển khai đấu giá hạn ngạch để hình thành tín hiệu giá thực chất cho thị trường các-bon./.