Giải ngân vốn chương trình mục tiêu quốc gia: Không để nguồn lực bị “ách” ở cơ sở

Áp lực giải ngân ngày càng lớn

Dù được xác định là nguồn lực quan trọng phục vụ phát triển nông thôn, giảm nghèo và bảo đảm an sinh xã hội, nhưng tiến độ giải ngân Chương trình mục tiêu quốc gia (CTMTQG) tích hợp về xây dựng nông thôn mới, giảm nghèo bền vững và phát triển kinh tế – xã hội vùng đồng bào dân tộc thiểu số và miền núi hiện vẫn thấp hơn kỳ vọng.

Theo báo cáo của Bộ Tài chính, tính đến đầu tháng 5, lũy kế giải ngân vốn đầu tư công thực hiện CTMTQG mới đạt khoảng 878,68 tỷ đồng, tương đương 8,1% kế hoạch. Trong đó, phần vốn về phát triển kinh tế – xã hội vùng đồng bào dân tộc thiểu số và miền núi giải ngân khoảng 8,7%; xây dựng nông thôn mới đạt khoảng 7%; giảm nghèo bền vững đạt khoảng 6,3%. Đối với kinh phí thường xuyên, tỷ lệ giải ngân cũng mới đạt khoảng 7% dự toán được giao.

Nguồn: Bộ Tài chính. Đồ họa: Phương Anh

Con số này cho thấy tiến độ thực hiện vẫn còn khá chậm so với yêu cầu đặt ra, nhất là trong bối cảnh năm 2026 không chỉ phải triển khai kế hoạch vốn mới mà còn phải xử lý khối lượng lớn vốn kéo dài từ năm trước chuyển sang. Báo cáo của Bộ Tài chính cũng cho biết, số vốn ngân sách trung ương năm 2025 được kéo dài sang năm 2026 đã làm thủ tục lên tới hơn 16.736 tỷ đồng, trong đó vốn đầu tư hơn 6.531 tỷ đồng. Nếu không sớm tháo gỡ các điểm nghẽn, áp lực giải ngân vào những tháng cuối năm sẽ rất lớn.

Điều đáng nói là đây đều là những chương trình gắn trực tiếp với khu vực nông thôn, miền núi, vùng sâu, vùng xa và vùng đồng bào dân tộc thiểu số – nơi nhu cầu đầu tư hạ tầng thiết yếu, nước sinh hoạt, sinh kế, nhà ở hay hỗ trợ sản xuất vẫn còn rất lớn. Vì vậy, việc chậm giải ngân nguồn vốn chương trình không chỉ ảnh hưởng đến hiệu quả sử dụng vốn đầu tư công mà còn làm chậm tiến độ cải thiện đời sống người dân.

“Nút thắt” nằm ở khâu tổ chức thực hiện

Theo đánh giá của Bộ Tài chính, khó khăn lớn nhất hiện nay không nằm ở thiếu vốn mà chủ yếu đến từ vướng mắc trong tổ chức thực hiện và hoàn thiện cơ chế, chính sách.

Năm 2026 là giai đoạn đầu triển khai mô hình tích hợp chung 3 CTMTQG (CTMTQG về xây dựng nông thôn mới; CTMTQG về giảm nghèo bền vững; CTMTQG về phát triển kinh tế – xã hội vùng đồng bào dân tộc thiểu số và miền núi) thành một chương trình thống nhất là CTMTQG về xây dựng nông thôn mới, giảm nghèo bền vững và phát triển kinh tế – xã hội vùng đồng bào dân tộc thiểu số và miền núi theo Nghị quyết số 257/2025/QH15 của Quốc hội. Việc chuyển từ thực hiện riêng lẻ từng chương trình sang cơ chế tích hợp đã khiến nhiều địa phương lúng túng trong xác định nhiệm vụ chi, đối tượng hỗ trợ, cơ chế quản lý và phân bổ nguồn lực.

Trong khi đó, một số bộ vẫn chưa ban hành đầy đủ hướng dẫn thực hiện Bộ tiêu chí quốc gia về nông thôn mới giai đoạn 2026-2030 cũng như các nội dung thuộc chương trình. Điều này khiến nhiều địa phương thiếu căn cứ triển khai hoặc e ngại sai sót nên chưa dám đẩy nhanh tiến độ.

Đáng chú ý, không ít địa phương vẫn tồn tại tâm lý chờ hướng dẫn, chờ giao vốn rồi mới hoàn thiện thủ tục đầu tư. Có địa phương đăng ký dự án theo kiểu “giữ chỗ”, nhưng khi triển khai lại chưa hoàn tất hồ sơ, chưa giải phóng xong mặt bằng hoặc chưa xác định rõ khả năng thực hiện. Thực tế thời gian qua cũng cho thấy, các dự án thuộc CTMTQG thường triển khai ở vùng sâu, vùng xa, địa hình phức tạp nên quá trình thực hiện gặp nhiều khó khăn.

Đơn cử tại một số địa phương miền núi phía Bắc như Tuyên Quang, Lào Cai, việc triển khai các dự án thuộc hợp phần phát triển kinh tế – xã hội vùng đồng bào dân tộc thiểu số và miền núi vẫn gặp khó khăn do địa hình chia cắt, chi phí vận chuyển vật liệu lớn và yêu cầu lồng ghép nhiều nguồn vốn. Các địa phương hiện vẫn đang tiếp tục rà soát, giám sát tiến độ để tháo gỡ các điểm nghẽn trong quá trình thực hiện.

Trong khi đó, tại khu vực miền núi Hòa Vang của TP. Đà Nẵng, một số công trình triển khai chậm do quy mô nhỏ lẻ, phân tán, trong khi thủ tục đầu tư, lựa chọn nhà thầu và giải phóng mặt bằng mất nhiều thời gian…

Theo các chuyên gia, nếu không sớm tháo gỡ các điểm nghẽn về thủ tục và tổ chức thực hiện, áp lực giải ngân sẽ tiếp tục dồn mạnh vào cuối năm. Khi đó, nguy cơ chạy tiến độ để hoàn thành chỉ tiêu có thể ảnh hưởng đến chất lượng công trình và hiệu quả sử dụng vốn.

Không để “vốn chờ dự án”

Trước thực tế này, ngày 22/5/2026, Thủ tướng Chính phủ đã ban hành Chỉ thị số 22/CT-TTg yêu cầu đẩy nhanh tiến độ thực hiện CTMTQG về xây dựng nông thôn mới, giảm nghèo bền vững và phát triển kinh tế – xã hội vùng đồng bào dân tộc thiểu số và miền núi.

Thông điệp xuyên suốt được Chính phủ nhấn mạnh là phải triển khai chương trình đúng tiến độ, đúng mục tiêu, đúng đối tượng; đồng thời bảo đảm công khai, minh bạch, hiệu quả, không để xảy ra thất thoát, lãng phí hay phát sinh nợ đọng xây dựng cơ bản.

Đáng chú ý, Thủ tướng Chính phủ yêu cầu người đứng đầu các bộ, ngành, địa phương chịu trách nhiệm trực tiếp về kết quả triển khai và giải ngân tại đơn vị mình. Đồng thời, Chính phủ cũng yêu cầu tăng cường phân cấp, phân quyền đi đôi với kiểm tra, giám sát, khắc phục tình trạng đùn đẩy, né tránh trách nhiệm làm chậm tiến độ thực hiện chương trình.

Các địa phương cũng được yêu cầu khẩn trương rà soát toàn bộ các dự án, nhiệm vụ dở dang từ năm 2025 chuyển sang để tập trung xử lý dứt điểm; ưu tiên bố trí vốn cho các dự án có khả năng hoàn thành, tránh để nguồn vốn tiếp tục “nằm” ở những công trình không còn khả năng triển khai.

Song song với đó, các bộ, ngành phải khẩn trương hoàn thiện hướng dẫn, tháo gỡ các vướng mắc phát sinh trong quá trình chuyển đổi sang mô hình chương trình tích hợp mới. Bộ Tài chính tiếp tục được giao chủ trì tổng hợp tình hình giải ngân, xử lý các khó khăn liên quan đến phân bổ, điều chỉnh, thanh toán và quyết toán vốn.

Liên quan đến triển khai Bộ tiêu chí quốc gia về nông thôn mới giai đoạn 2026 – 2030, Bộ Tài chính cũng đã ban hành Thông tư số 52/2026/TT-BTC hướng dẫn cụ thể các tiêu chí thuộc lĩnh vực quản lý nhà nước của ngành Tài chính. Thông tư làm rõ phương pháp xác định tốc độ tăng thu nhập bình quân đầu người khu vực nông thôn; tiêu chí về hợp tác xã hoạt động hiệu quả; phát triển kinh tế tư nhân gắn với tạo việc làm, thu nhập cho người lao động địa phương; cũng như các tiêu chí liên quan đến khu công nghiệp và tăng trưởng khu vực kinh tế tư nhân.

Theo Bộ Tài chính, việc hoàn thiện sớm các hướng dẫn về cơ chế tài chính và tiêu chí thực hiện sẽ góp phần tháo gỡ tình trạng địa phương lúng túng trong xác định nhiệm vụ chi, lập dự toán và triển khai các dự án thuộc chương trình ngay từ đầu giai đoạn, từ đó giúp địa phương triển khai dự án thuận lợi, góp phần đưa tiến độ giải ngân của nguồn vốn này nhanh, kịp thời hơn. Đồng thời, các tiêu chí sẽ là nền tảng thúc đẩy phát triển kinh tế nông thôn theo hướng hiện đại, bền vững.