“Steve Jobs Việt Nam” trong đề Văn gây tranh luận: Khi người trẻ không còn muốn làm “bản sao” của bất kỳ ai

Sáng 11/6, hơn 1,2 triệu sĩ tử trên cả nước đã bước vào kỳ thi tốt nghiệp THPT 2026 với môn thi đầu tiên là môn Ngữ văn. Ngay sau buổi thi kết thúc, bên cạnh những bài phân tích đề, một làn sóng tranh luận khác cũng bùng lên trên các nền tảng mạng xã hội, đặc biệt là Threads. Phần lớn ý kiến xoay quanh câu 1 nghị luận xã hội, phần Viết của đề thi.

Cụ thể, câu hỏi có nội dung:

“Nước Mĩ có Steve Jobs, Mark Zuckerberg, Elon Musk,… với những phát minh công nghệ góp phần làm thay đổi thế giới.

Từ gợi dẫn trên, với tư cách người trẻ, anh/chị hãy viết đoạn văn nghị luận (khoảng 200 chữ) trả lời câu hỏi: Làm thế nào để có những ‘Steve Jobs Việt Nam’?”.

Rất nhiều góc nhìn thẳng thắn, thậm chí là những phản ứng đầy mạnh mẽ và cá tính của các sĩ tử 2008 vừa bước ra khỏi phòng thi về đề thi cùng cách ra đề năm nay đã được chia sẻ, mở ra những cách nhìn nhận mới đáng suy ngẫm. Đáng chú ý là tâm điểm thảo luận không nằm ở nội dung yêu cầu của đề mà liên quan đến cách dùng từ và những cụm từ được lựa chọn để làm hình ảnh dẫn dắt trong đề.

Trước hết, theo một số ý kiến, nếu bóc tách dưới góc nhìn học thuật khắt khe, đề bài đã gặp một “hạt sạn” nhỏ ngay ở phần diễn đạt bối cảnh khi gọi những sản phẩm của Steve Jobs, Mark Zuckerberg hay Elon Musk là “những phát minh công nghệ”.

Trên thực tế, nếu xét đúng định nghĩa, “phát minh” (invention) phải là việc tạo ra một công nghệ hay nguyên lý hoàn toàn mới chưa từng tồn tại trên đời. Cả ba nhân vật trên chính xác hơn phải là những nhà đổi mới (innovators) và doanh nhân công nghệ vĩ đại. Steve Jobs không tự tay phát minh ra máy tính hay điện thoại thông minh, Mark Zuckerberg không phát minh ra khái niệm mạng xã hội, Elon Musk cũng không phát minh ra xe điện hay tên lửa.

Đóng góp của họ là sự đột phá trong việc cải tiến công nghệ, tối ưu hóa thiết kế và thương mại hóa chúng để thay đổi hoàn toàn cách thế giới vận hành. Việc đề bài sử dụng từ “phát minh” có lẽ là một cách nói nôm na theo ngôn ngữ đại chúng để làm bàn đạp cho học sinh dễ tiếp cận đề bài hơn, nhưng nó vô tình bộc lộ một sự thiếu chính xác về mặt thuật ngữ.

Tuy nhiên, đây chỉ là một chi tiết nhỏ. Điều khiến cộng đồng mạng bàn luận sôi nổi hơn cả lại nằm ở cụm từ “Steve Jobs Việt Nam”.

Nhìn một cách khách quan, ý đồ của đề thi hoàn toàn tích cực. Đề bài muốn khuyến khích người trẻ quan tâm đến khoa học công nghệ, khơi dậy khát vọng cống hiến và tạo ra những giá trị có thể đóng góp cho sự phát triển của đất nước. Hình ảnh Steve Jobs được sử dụng như một biểu tượng của tinh thần đổi mới và sức ảnh hưởng toàn cầu.

Thế nhưng, phản ứng của nhiều học sinh sau khi rời phòng thi cũng cho thấy một thay đổi đáng chú ý trong cách tư duy của thế hệ trẻ hiện nay.

Trong nhiều năm, xã hội thường quen với việc lấy những tượng đài nổi tiếng của thế giới làm hình mẫu. Người ta từng nói về những “Bill Gates Việt Nam”, “Mozart Việt Nam” hay “Steve Jobs Việt Nam”… như một cách khen ngợi. Nhưng với không ít Gen Z và Gen Alpha ngày nay, cách ví von ấy không còn tạo ra nhiều cảm hứng như trước.

Lý do rất đơn giản.

Họ muốn được nhìn nhận bằng chính năng lực và bản sắc của mình!

Thế hệ trẻ lớn lên trong thời đại Internet, được tiếp cận với lượng thông tin khổng lồ và nhiều góc nhìn khác nhau. Họ hiểu rằng mỗi con người có một hành trình riêng, mỗi quốc gia cũng có những điều kiện phát triển riêng. Thành công không nhất thiết phải được đo bằng việc trở thành phiên bản của một ai đó đã nổi tiếng trước đó.

Người trẻ vẫn ngưỡng mộ Steve Jobs, Elon Musk, Mark Zuckerberg hay đơn giản là bất kỳ cá nhân thành công nào khác. Nhưng sự ngưỡng mộ ấy không đồng nghĩa với mong muốn trở thành bản sao của họ. Điều họ hướng tới nhiều hơn là tạo ra những giá trị mới mang dấu ấn cá nhân, giải quyết những vấn đề của chính xã hội mình đang sống và được nhớ đến bằng chính tên tuổi của mình.

Việc đặt ra một hình mẫu nước ngoài rồi mong muốn người trẻ trở thành “phiên bản Việt” của hình mẫu đó vô tình tạo ra một áp lực vô hình và không thực sự phù hợp với bối cảnh thực tế. Bạn giỏi, bạn xuất sắc, nhưng bạn không cần phải trở thành bản sao của bất kỳ ai khác thì mới được công nhận là người có giá trị.

Sự dịch chuyển về nhận thức ngôn ngữ này thực ra là một bước phát triển tất yếu theo thời gian. Hãy nhìn lại những thói quen giao tiếp trước đây để thấy tư duy xã hội đã thay đổi thế nào.

Đã từng có một thời gian dài, truyền thông hay mạng xã hội rất chuộng cách ví von kiểu “đẹp như Hàn Quốc”, “giống châu Âu” hay “trông như phim nước ngoài”… Nhưng ở thời điểm hiện tại, cách nói đó đã trở nên lỗi thời, thậm chí dễ bị phản ứng vì tại sao cảnh đẹp quê hương cứ phải ví von với một quốc gia khác thì mới là đẹp hay vì sao vẻ đẹp của một nơi chốn lại cần được công nhận thông qua sự “giống” với nơi khác?

Hoặc như việc khen chê “béo – gầy” một thời được coi là bình thường thì nay đã được nhìn nhận lại dưới góc độ tôn trọng cơ thể, tránh body shaming.

Định nghĩa về cái đẹp, về sự chuẩn mực luôn thay đổi và định nghĩa về cách gọi tên thành công cũng vậy.

Có lẽ, những tranh luận quanh đề Văn năm nay không đơn thuần là tranh luận về một câu hỏi trong phòng thi. Nó còn phản ánh một cuộc đối thoại thú vị giữa cách tư duy truyền thống và góc nhìn của một thế hệ đang trưởng thành.

Người trẻ không phủ nhận tầm vóc của những doanh nhân công nghệ hàng đầu thế giới. Nhưng bên cạnh sự ngưỡng mộ, họ cũng mong muốn một cách gọi khác cho những tài năng tương lai của đất nước. Không phải “Steve Jobs Việt Nam”, mà là những con người Việt Nam xuất sắc mang chính tên tuổi của mình. Họ kỳ vọng được nhìn nhận bằng chính danh tính, bằng nội lực và bằng những bước đi phù hợp với ngữ cảnh của riêng Việt Nam.

Bởi suy cho cùng, rời khỏi phòng thi, điều quan trọng nhất không phải là việc chúng ta có tìm ra một công thức để đúc khuôn nên một thiên tài nào khác hay không mà là mỗi sĩ tử đã có cơ hội được nói lên tiếng nói độc lập, tự chủ của chính mình trên trang giấy.