Rạng sáng 19/12/2022 giờ Việt Nam, khi cả vợ và con trai tôi đã ngủ say và trong căn phòng khách chỉ còn lại mình tôi ngồi trước màn hình với âm lượng vặn nhỏ hết cỡ, đến khoảnh khắc quả luân lưu cuối cùng của Argentina làm tung lưới đội tuyển Pháp để Messi vỡ oà giữa sân Lusail, tôi nhận ra hai gò má mình đã ướt từ lúc nào không hay. Tôi cứ để cho nước mắt chảy ra một cách tự nhiên mà không buồn lau đi hay tìm cách ghìm lại, chỉ có một góc nào đó trong đầu vẫn đủ tỉnh táo để ghi nhận rằng mình đang khóc và hơi ngạc nhiên trước chính phản ứng của bản thân, bởi tôi vốn không phải cổ động viên Argentina, chưa từng đặt chân tới đất nước ấy và cũng chưa một lần gặp Messi ngoài đời thực.
Điều khiến tôi suy nghĩ nhiều sau đó lại không nằm ở chuyện một người đàn ông đã gần bốn mươi như tôi rơi nước mắt trước một trận bóng, mà nằm ở phản ứng của những người xung quanh khi tôi kể lại chuyện đó vào sáng hôm sau, lúc ngồi cà phê cùng mấy người bạn cũng đã làm chồng làm cha như mình. Không một ai trong số họ tỏ ra ngạc nhiên trước lời thú nhận của tôi, và thay vì trêu chọc, từng người lại lần lượt kể rằng đêm hôm ấy chính họ cũng đã khóc, người thì lặng lẽ một mình giống tôi, người thì ngồi khóc bên cạnh vợ con đang ngủ, lại có người lén lau mắt giữa một quán đông người mà không muốn để ai nhìn thấy.
Những lời thú nhận ấy được nói ra một cách nhẹ nhõm, gần như mang theo một niềm tự hào ngấm ngầm, chứ tuyệt nhiên không có dáng vẻ của một sự xấu hổ hay một điểm yếu cần phải che giấu, và chính sự thản nhiên đó mới là điều đáng để dừng lại suy nghĩ. Nếu thử đặt cạnh nhau hai tình huống thì sẽ thấy ngay sự bất thường, bởi cũng chính những người đàn ông vừa thoải mái kể chuyện mình khóc vì bóng đá đó, nếu rơi nước mắt vì một lần thất bại trong công việc, vì một cuộc hôn nhân đang rạn nứt hay đơn giản vì cảm thấy kiệt sức và cô độc giữa thành phố, thì gần như chắc chắn họ sẽ tìm một góc khuất để giấu đi hoặc cố nuốt ngược vào trong, trong khi nước mắt rơi vì một quả bóng lăn vào lưới ở cách xa nửa vòng trái đất lại được phép chảy ra giữa đám đông một cách công khai mà không hề bị ai phán xét.
Cái đặc quyền kỳ lạ ấy không phải đến thời nay mới xuất hiện, mà đã được thừa nhận từ rất lâu trong lịch sử bóng đá thế giới. Tại World Cup 1990, trong trận bán kết giữa tuyển Anh và Tây Đức, tiền vệ Paul Gascoigne nhận một chiếc thẻ vàng đồng nghĩa với việc anh sẽ phải ngồi ngoài trận chung kết nếu đội nhà đi tiếp, và ngay trên sân, người đàn ông vốn nổi tiếng ngổ ngáo bậm trợn ấy đã bật khóc nức nở trước ống kính truyền hình. Khoảnh khắc đó trở thành một trong những hình ảnh được nhớ đến nhiều nhất của cả kỳ World Cup, đến mức nhà văn Salman Rushdie sau này viết trên một tờ báo Anh rằng trước Gascoigne, dường như chưa từng có ai trở thành người hùng của cả một dân tộc chỉ nhờ những giọt nước mắt, và quả thật nước Anh khi đó đã không hề cười nhạo Gazza mà ngược lại còn yêu mến anh hơn vì chính những giọt nước mắt ấy.
Để hiểu vì sao bóng đá lại giành được cái đặc quyền đó, có lẽ phải quay trở về với câu nói mà gần như mọi người đàn ông Việt Nam đều đã nghe đi nghe lại từ khi còn rất nhỏ, rằng con trai thì không được khóc. Câu nói tưởng như một lời dạy về bản lĩnh ấy thật ra vận hành giống một chiếc van bị siết chặt dần theo năm tháng, đóng lại khả năng bộc lộ ra ngoài những phần mềm yếu nhất bên trong mỗi con người, để rồi khi đã trưởng thành, người đàn ông mang theo chiếc van đó vào trong công việc, vào các mối quan hệ và vào cả cách họ một mình đối diện với nỗi đau của chính bản thân.
Sự kìm nén ấy không chỉ là một cảm nhận chủ quan mà còn để lại dấu vết trong các con số. Nhà tâm lý học Ad Vingerhoets của Đại học Tilburg, một trong số ít người dành nhiều năm nghiên cứu riêng về nước mắt của con người, đưa ra ước tính rằng trung bình mỗi năm phụ nữ khóc khoảng 30 đến 64 lần, trong khi đàn ông chỉ khóc từ 6 đến 17 lần, và ông cũng lưu ý rằng khoảng cách này in đậm nhất ở chính những nền văn hoá vốn cho phép con người tự do bộc lộ cảm xúc, nơi các bé trai trong độ tuổi 12 đến 15 đặc biệt sợ bị bạn bè xem là yếu đuối nên tập cách nuốt nước mắt vào trong từ rất sớm. Con số đó không hề chứng minh rằng đàn ông ít buồn hơn phụ nữ, nó chỉ cho thấy đàn ông đã quen với việc không cho phép nỗi buồn của mình được chảy ra ngoài thành nước mắt.
Đặt trong bối cảnh đó, bóng đá, và đặc biệt là World Cup, trở thành một trong số rất ít vùng đất hiếm hoi mà ở đó chiếc van được phép mở ra mà không sợ bị đánh giá, bởi cả xã hội đã ngầm cấp cho nó một tấm giấy phép vô hình, mặc nhiên thừa nhận rằng khóc vì bóng đá là chuyện của đam mê và của khí chất đàn ông chứ chẳng liên quan gì đến sự yếu đuối, để rồi trong khoảnh khắc một đội tuyển nâng cao chiếc cúp, người đàn ông được phép trở lại là một con người trọn vẹn với đầy đủ những cảm xúc mà ngày thường anh ta vẫn buộc phải cất giấu.
Nếu nhìn cho thật kỹ thì sẽ thấy rất ít người trong chúng ta thực sự khóc thuần tuý vì thành tích của một cầu thủ ở cách xa hàng nghìn cây số và chẳng hề quen biết, bởi điều mà bóng đá làm được một cách âm thầm là cho người đàn ông mượn một câu chuyện không phải của mình để giải phóng thứ cảm xúc vốn không tìm được lối thoát nào khác trong đời thực. Khi Messi cuối cùng cũng chạm tay vào chiếc cúp mà anh đã theo đuổi gần như trọn vẹn cả sự nghiệp, người ngồi trước màn hình không chỉ đơn thuần mừng cho riêng anh, mà còn nhìn thấy trong khoảnh khắc ấy hình ảnh của chính mình ở những lần đã cố gắng mãi mới đạt được một điều gì đó, hoặc cay đắng hơn, ở những lần đã dốc hết sức mà vẫn không sao chạm tới được thứ mình mong muốn.
Một trận chung kết kéo dài 120 phút khi đó bỗng biến thành cái cớ chính đáng để một người đàn ông được khóc cho tất cả những áp lực, những kỳ vọng dồn nén và những thất bại mà anh ta chưa từng được phép kể với bất kỳ ai trong đời sống thường ngày của mình. Có lẽ cũng chính vì lý do đó mà nước mắt trong những đêm World Cup, dù cái cớ trực tiếp tạo ra nó nằm ở tận đẩu tận đâu trên bản đồ, lại thường là thứ nước mắt thành thật nhất mà một người đàn ông cho phép bản thân được rơi, thành thật bởi nó được rút ra từ chính những điều anh ta giấu kín nhất.
Đến đây hẳn sẽ có người phản đối rằng tất cả những điều trên là cường điệu, rằng thời buổi này chẳng còn mấy ai đi cấm đàn ông khóc nữa, và xét trên bề mặt thì lời phản đối ấy không hẳn sai, bởi quả thật gần như không còn ai trực tiếp ra lệnh cho một người đàn ông trưởng thành rằng anh ta không được rơi nước mắt. Thế nhưng vấn đề chưa bao giờ nằm ở một mệnh lệnh phát ra từ bên ngoài, mà nằm ở chính chiếc van đã bị siết chặt từ thuở nhỏ và ăn sâu vào phản xạ đến mức người đàn ông tự mình nuốt nước mắt vào trong mà chẳng cần ai phải nhắc nhở, và cái khoảng cách giữa việc không ai cấm với việc chẳng mấy ai dám chính là khoảng trống mà phần lớn đàn ông vẫn lặng lẽ sống bên trong nó suốt cả cuộc đời. Đặt vào trong khoảng trống đó, cái khoảnh khắc cả một đám đông đàn ông được cùng nhau khóc một cách công khai trong một đêm bóng đá lại càng trở nên hiếm hoi và đáng giá hơn bao giờ hết.
Và một mùa hè như thế đã chính thức trở lại, trái bóng World Cup 2026 đã bắt đầu lăn trên đất Bắc Mỹ và kéo theo sau nó là những đêm thức trắng của hàng triệu người đàn ông trước màn hình, trong số đó chắc chắn sẽ có không ít người rơi nước mắt vì một bàn thắng ở phút cuối, vì một thất bại nghiệt ngã hay vì một cái kết mà họ đã âm thầm chờ đợi suốt rất nhiều năm. Họ sẽ khóc mà không cần phải giải thích với ai lý do vì sao mình khóc, và nếu nghĩ cho thật thấu đáo thì đó có lẽ là một trong những điều tử tế hiếm hoi mà bóng đá đã lặng lẽ làm được cho những người đàn ông, những người mà ngày thường vẫn quen giữ trên gương mặt mình một vẻ bình thản không được phép mềm đi, để rồi cứ mỗi bốn năm một lần, họ lại được trái bóng cho phép tháo bỏ lớp vỏ ấy trong vài khoảnh khắc tuy ngắn ngủi nhưng trọn vẹn.
