Chương trình mục tiêu quốc gia: Không để dòng vốn “đứng chờ”

Ưu tiên hàng đầu là hoàn thiện hành lang pháp lý

Một con đường liên xã chỉ có thể khởi công khi vốn được giao. Một điểm trường vùng cao chỉ có thể sửa chữa khi thủ tục đầu tư hoàn tất. Đằng sau mỗi công trình ấy là hành trình của đồng vốn ngân sách, từ nghị quyết của Quốc hội đến quyết định phân bổ và cuối cùng là công trường thi công.

Năm 2026 là năm đầu tiên triển khai các chương trình mục tiêu quốc gia (CTMTQG) giai đoạn 2026 – 2030. Đây không chỉ là điểm khởi đầu của một chu kỳ đầu tư mới, mà còn là năm bản lề quyết định tiến độ của cả giai đoạn. Bởi vậy, khi cơ chế được hoàn thiện sớm, nguồn vốn sẽ nhanh chóng đến các địa phương. Ngược lại, chỉ cần một khâu chậm trễ, cả quá trình triển khai cũng sẽ bị kéo lùi.

Nguồn: Bộ Tài chính. Đồ họa: Phương Anh

Thực tế cho thấy, điểm nghẽn lớn nhất hiện nay không nằm ở khả năng cân đối nguồn lực. Quốc hội đã bố trí nguồn vốn cho các chương trình, Chính phủ cũng liên tục chỉ đạo đẩy nhanh tiến độ triển khai. Vì vậy, ưu tiên hàng đầu hiện nay là hoàn thiện hành lang pháp lý.

Ban Chỉ đạo Trung ương các CTMTQG giai đoạn 2026 – 2030 đã được kiện toàn trên cơ sở hợp nhất các ban chỉ đạo trước đây thành một đầu mối thống nhất. Việc tinh gọn này không chỉ giảm chồng chéo trong chỉ đạo, điều hành, mà còn tạo điều kiện tăng cường phối hợp giữa các bộ, ngành và địa phương trong quá trình tổ chức thực hiện.

Cùng với đó, hệ thống cơ chế, chính sách cho từng chương trình cũng đang dần được hoàn thiện. Theo báo cáo của Bộ Tài chính, đến nay, CTMTQG phòng, chống ma túy và CTMTQG tích hợp về xây dựng nông thôn mới, giảm nghèo bền vững và phát triển kinh tế – xã hội đã cơ bản hoàn thành đầy đủ các văn bản hướng dẫn thực hiện. CTMTQG về phát triển văn hóa cũng đã ban hành phần lớn cơ chế, chính sách cần thiết, chỉ còn một số nội dung tiếp tục được hoàn thiện.

Tuy nhiên, bức tranh vẫn chưa thật sự đồng đều. Hiện vẫn còn 2 chương trình về chăm sóc sức khỏe, dân số và phát triển; hiện đại hóa, nâng cao chất lượng giáo dục và đào tạo vẫn chưa hoàn tất cơ sở pháp lý phục vụ việc phân bổ nguồn lực. Do đó, quá trình giao vốn vẫn chưa thể triển khai đồng bộ.

Vốn đã sẵn sàng chờ “mở khóa”

Sau khi hành lang pháp lý từng bước được hoàn thiện, việc người dân và các địa phương chờ đợi nhất là nguồn vốn sớm được phân bổ để các chương trình có thể bắt tay triển khai. Với các CTMTQG, đồng vốn chỉ thực sự phát huy hiệu quả khi rời những bản kế hoạch để trở thành công trình, dự án và chính sách cụ thể.

Năm 2026, Quốc hội bố trí 35.000 tỷ đồng vốn ngân sách trung ương cho các CTMTQG, gồm 25.000 tỷ đồng vốn đầu tư công và 10.000 tỷ đồng kinh phí thường xuyên. Đây là nguồn lực quan trọng để các chương trình bước vào giai đoạn mới với kỳ vọng tạo chuyển biến rõ nét về hạ tầng, sinh kế và chất lượng dịch vụ công ở những địa bàn còn nhiều khó khăn.

Tuy nhiên, giữa quyết định bố trí vốn và thời điểm đồng vốn đến được địa phương vẫn còn một khoảng cách không nhỏ.

Đến nay, Thủ tướng Chính phủ mới giao 13.300 tỷ đồng, tập trung cho CTMTQG phòng, chống ma túy và CTMTQG về phát triển văn hóa. Đồng thời, kế hoạch đầu tư công trung hạn giai đoạn 2026 – 2030 (đợt 1) cũng đã được giao với 70.000 tỷ đồng cho CTMTQG tích hợp và 9.827 tỷ đồng cho CTMTQG phòng, chống ma túy.

Trong khi đó, 12.700 tỷ đồng vốn ngân sách trung ương năm 2026 vẫn chưa thể giao. Nguyên nhân không phải do thiếu nguồn lực, mà bởi 2 chương trình về chăm sóc sức khỏe, dân số và phát triển; hiện đại hóa, nâng cao chất lượng giáo dục và đào tạo vẫn chưa hoàn thiện phương án phân bổ vốn và cơ sở pháp lý liên quan. Khi những “mắt xích” này chưa được nối thông, dòng vốn vẫn phải chờ, còn các địa phương cũng chưa thể chủ động xây dựng kế hoạch triển khai.

Điều đó cho thấy, trong năm đầu của giai đoạn mới, thách thức không còn nằm ở việc bố trí bao nhiêu vốn, mà là làm thế nào để nguồn lực được phân bổ đúng thời điểm, đúng địa chỉ và sớm phát huy hiệu quả.

Đưa dòng vốn vào cuộc sống

Nếu hoàn thiện thể chế là điều kiện để vốn được giao, thì năng lực tổ chức thực hiện sẽ quyết định đồng vốn có đến được với người dân đúng hẹn hay không.

Song song với việc chuẩn bị kế hoạch vốn năm 2026, các bộ, ngành và địa phương đang tập trung giải ngân số vốn ngân sách nhà nước năm 2025 được Quốc hội cho phép kéo dài sang năm 2026. Đây được xem là “bài kiểm tra” đầu tiên đối với khả năng triển khai các CTMTQG trong giai đoạn mới.

Đến hết tháng 6/2026, tổng số vốn ngân sách trung ương được kéo dài sang năm 2026 là 17.671,75 tỷ đồng, trong đó vốn đầu tư công hơn 6.814 tỷ đồng và kinh phí thường xuyên hơn 10.857 tỷ đồng. Dù vậy, tiến độ giải ngân vẫn còn khá chậm khi vốn đầu tư công mới đạt khoảng 23,5% kế hoạch, còn kinh phí thường xuyên đạt khoảng 15,2% dự toán được kéo dài.

Đằng sau những tỷ lệ đó là hàng loạt vướng mắc phát sinh ngay tại khâu tổ chức thực hiện. Có dự án phải mất nhiều thời gian điều chỉnh tổng mức đầu tư, hoàn thiện thủ tục giải phóng mặt bằng hoặc xác minh nguồn gốc đất trước khi triển khai. Có địa phương còn lúng túng trong rà soát, điều chỉnh kinh phí sau khi sắp xếp đơn vị hành chính. Nhiều chương trình hỗ trợ phát triển sản xuất, sinh kế hay đào tạo nghề cũng gặp khó trong việc xác định đúng đối tượng thụ hưởng để giải ngân.

Ở một số nơi, việc phối hợp, đối chiếu số liệu giữa các cơ quan chưa thật sự nhịp nhàng, khiến hồ sơ thanh toán phải kéo dài hơn dự kiến. Cùng với đó, điều kiện thời tiết, địa hình và tiến độ thi công cũng tiếp tục tác động đến việc nghiệm thu, thanh toán vốn của nhiều dự án.

Khi những “nút thắt” về cơ chế từng bước được tháo gỡ, yêu cầu đặt ra lúc này là nâng cao chất lượng tổ chức thực hiện. Đồng vốn chỉ phát huy hiệu quả khi mỗi khâu, từ chuẩn bị đầu tư, giải phóng mặt bằng đến nghiệm thu, thanh toán đều vận hành thông suốt và đúng tiến độ.

Chính vì vậy, Bộ Tài chính đã kiến nghị Chính phủ tiếp tục chỉ đạo các bộ chủ trì chương trình khẩn trương hoàn thiện các cơ chế, chính sách còn thiếu; sớm trình phương án phân bổ vốn ngân sách trung ương năm 2026 và kế hoạch đầu tư công trung hạn giai đoạn 2026 – 2030 đối với các chương trình còn lại. Đồng thời, các địa phương cần đẩy nhanh giao dự toán, chuẩn bị đầy đủ thủ tục đầu tư, bố trí đủ vốn đối ứng và ưu tiên nguồn lực cho các dự án có khả năng hoàn thành trong năm.

Với các CTMTQG, thể chế không đơn thuần là những quy định quản lý, mà chính là “đường băng” để dòng vốn cất cánh. Khi các tiêu chí, cơ chế và phương án phân bổ được hoàn thiện, các địa phương mới có đủ cơ sở để lựa chọn dự án, giao kế hoạch và đưa nguồn lực đến với người dân nhanh hơn, hiệu quả hơn.