Gỡ “nghẽn thực thi”, quyết tâm đẩy nhanh dòng vốn vào khoa học công nghệ

Nguồn lực sẵn sàng, nhưng thực thi vẫn là điểm yếu

Sau một năm triển khai Nghị quyết số 57-NQ/TW, nhận thức của cả hệ thống chính trị đã có chuyển biến tích cực. Thể chế, cơ chế, chính sách từng bước được hoàn thiện; nhiều điểm nghẽn, ách tắc được giải quyết; hạ tầng số được đầu tư; các nền tảng số dùng chung bắt đầu phát huy tác dụng. Khoa học, công nghệ và chuyển đổi số cũng từng bước đi vào đời sống.

Tuy nhiên, khoảng cách từ chủ trương đến kết quả thực tế vẫn còn lớn. Chỉ thị số 29/CT-TTg ngày 16/7/2026 của Thủ tướng Chính phủ đã chỉ ra tình trạng nhiều nhiệm vụ chậm tiến độ, quá hạn hoặc chưa bảo đảm kết quả đầu ra; tỷ lệ giải ngân vốn ngân sách nhà nước trong lĩnh vực khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số còn thấp, đặc biệt là vốn dành cho chuyển đổi số.

Ngân sách nhà nước đã được bố trí, cân đối đủ, song mức độ giải ngân nguồn vốn cho khoa học, công nghệ, chuyển đổi số và đổi mới sáng tạo đang khá thấp. Ảnh: Đức Thanh

Nguyên nhân không phải là thiếu nguồn lực. Theo Thứ trưởng Bộ Tài chính Trần Quốc Phương, ngân sách nhà nước đã được bố trí, cân đối đủ theo yêu cầu của các nghị quyết của Bộ Chính trị và Chính phủ, đáp ứng mức chi 3% tổng chi ngân sách nhà nước cho khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số. Tuy nhiên, mức độ giải ngân nguồn vốn này đang khá thấp.

Chỉ thị 29 chỉ ra, những vướng mắc chủ yếu nằm ở cơ chế, chính sách chưa được hoàn thiện đồng bộ, kịp thời; công tác tổ chức thực hiện tại một số bộ, ngành, địa phương chưa chủ động; năng lực triển khai tại cấp xã còn hạn chế; người đứng đầu một số cơ quan, địa phương còn tâm lý e ngại, thiếu quyết liệt.

Ngoài những nguyên nhân tương tự các dự án đầu tư công, việc xác định nhiệm vụ và tổ chức triển khai các dự án khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số cũng là vấn đề. “Quan trọng nhất là chúng ta phải xác định chính xác nhiệm vụ khoa học công nghệ để đầu tư. Sau khi đã xác định đúng nhiệm vụ rồi thì phải tổ chức triển khai thật nhanh”, Thứ trưởng Trần Quốc Phương nhấn mạnh.

Xuất phát từ thực trạng đó, Chỉ thị 29 xác lập rõ hai quan điểm chỉ đạo. Một là, việc triển khai kịp thời, hiệu quả các nhiệm vụ và đẩy nhanh giải ngân cho khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số không đơn thuần là yêu cầu thực hiện kế hoạch, mà là nhiệm vụ chính trị trọng tâm để hiện thực hóa chủ trương của Đảng, góp phần hoàn thành mục tiêu tăng trưởng kinh tế và nâng cao năng lực cạnh tranh quốc gia. Hai là, người đứng đầu các bộ, cơ quan, địa phương phải trực tiếp chỉ đạo và chịu trách nhiệm toàn diện trước Chính phủ, Thủ tướng Chính phủ về tiến độ, chất lượng, hiệu quả giải ngân nguồn vốn được giao.

Từ hai quan điểm nền tảng đó, tại Chỉ thị, Thủ tướng đã giao nhiệm vụ cụ thể, có mốc thời gian rõ ràng cho các bộ, ngành, địa phương.

Bộ Khoa học và Công nghệ chủ trì rà soát, đề xuất sửa đổi, bổ sung cơ chế, chính sách về khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số, hoàn thành trong quý IV/2026. Bộ Tài chính và Bộ Khoa học và Công nghệ rà soát các quy định về ngân sách, đầu tư công và cơ chế tài chính liên quan – nhất là cơ chế phân bổ, thanh toán, quyết toán – theo hướng đơn giản hóa thủ tục, tăng phân cấp phân quyền đi đôi với kiểm tra, giám sát, cũng hoàn thành trong quý IV/2026.

Các bộ, ngành, địa phương phải rà soát toàn bộ danh mục nhiệm vụ, dự án được giao năm 2026, phân loại thành ba nhóm: đủ điều kiện giải ngân; còn vướng mắc cần tháo gỡ; và không còn khả năng thực hiện hoặc không bảo đảm tiến độ – đặc biệt lưu ý các nhiệm vụ về cơ sở dữ liệu, nền tảng số dùng chung.

Chủ tịch UBND cấp tỉnh, thành phố phải trực tiếp chỉ đạo khắc phục ngay các hạn chế trong khâu tổ chức thực hiện, hướng dẫn giải ngân kinh phí ở cấp xã, phường – hoàn thành ngay trong tháng 7/2026, đồng thời chịu trách nhiệm toàn diện trước Chính phủ về kết quả giải ngân các nhiệm vụ chuyển đổi số tại địa phương.

Nguyên tắc phân bổ vốn được Chỉ thị nêu rõ: tập trung, trọng tâm, trọng điểm, ưu tiên cho các nhiệm vụ có tính chiến lược, tạo hiệu ứng lan tỏa lớn – trong đó có các công nghệ, sản phẩm chiến lược theo Quyết định số 21/2026/QĐ-TTg, cùng hạ tầng dữ liệu quốc gia và các nền tảng số dùng chung phục vụ mô hình chính quyền địa phương hai cấp.

Nhiệm vụ chỉ hoàn thành khi có sản phẩm, đo đếm được hiệu quả

Những yêu cầu tại Chỉ thị 29 đã giải quyết trúng vào vấn đề trọng tâm mà Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm đã chỉ ra tại Hội nghị toàn quốc sơ kết 1 năm 6 tháng triển khai thực hiện Nghị quyết số 57-NQ/TW của Bộ Chính trị về đột phá phát triển khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số quốc gia, đó là “khâu tổ chức thực thi”. Tại Hội nghị, Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm nhận định đây chính là điểm nghẽn lớn nhất hiện nay, khi “cùng một mặt bằng thể chế, cơ chế, chính sách, nhưng có nơi làm được, nơi chưa làm được” – và sự khác biệt căn bản nằm ở con người và cách tổ chức thực hiện, chứ không phải ở việc thiếu quy định hay thiếu tiền.

Đặc biệt, Tổng Bí thư, Chủ tịch nước cũng đặt ra yêu cầu chuyển đổi tư duy: từ “hoàn thành công việc” sang “tạo ra sản phẩm”. Theo đó, một nhiệm vụ thực hiện Nghị quyết 57 chỉ được coi là hoàn thành khi có sản phẩm vận hành, có dữ liệu chứng minh, có người dùng thực tế, có hiệu quả đo đếm được – chứ không chỉ dừng ở việc ban hành văn bản, tổ chức hội nghị hay thành lập ban chỉ đạo. Đây cũng chính là tinh thần được Chỉ thị 29 thể chế hóa thành các mốc thời gian cụ thể: hoàn thành rà soát trong tháng 7, hoàn thiện cơ chế trong quý IV.

Tính cấp bách của Chỉ thị càng rõ hơn khi đặt cạnh mục tiêu tăng trưởng mà Tổng Bí thư, Chủ tịch nước đưa ra tại hội nghị: để chạm mốc tăng trưởng hai con số, nền kinh tế cần thêm khoảng 50 tỷ USD giá trị gia tăng trong năm – trong đó khoa học công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số được xác định là một trong những động lực chủ yếu. Tổng Bí thư, Chủ tịch nước cũng chỉ rõ, kinh tế số hiện mới đạt 14,02% GDP, còn cách khá xa mục tiêu 30% đã đề ra, cho thấy chuyển đổi số phần lớn vẫn dừng ở việc phục vụ quản trị nhà nước mà “chưa thấm được vào doanh nghiệp, chưa thấm được vào từng cơ sở sản xuất, nhà máy, công trường”.

Có thể nói, Chỉ thị 29 không đưa ra một chủ trương mới, mà là một mệnh lệnh hành động cụ thể hóa những gì đã được xác định từ Nghị quyết 57-NQ/TW và được nhấn mạnh lại cụ thể tại hội nghị sơ kết toàn quốc. Việc gắn trách nhiệm giải ngân với trách nhiệm cá nhân của người đứng đầu, kèm theo các mốc thời hạn cụ thể ngay trong tháng 7 và quý IV/2026, cho thấy quyết tâm của Chính phủ trong việc không để tình trạng “có tiền nhưng không tiêu được” tiếp tục kéo dài sang giai đoạn nước rút của năm.