Giải ngân chương trình mục tiêu quốc gia: Gỡ vướng từ nơi phát sinh

Câu hỏi đặt ra từ thực tiễn tại Đà Nẵng?

Đến ngày 5/7/2026, TP. Đà Nẵng mới giải ngân hơn 237,7 tỷ đồng vốn thực hiện các chương trình mục tiêu quốc gia (CTMTQG), đạt khoảng 18,4% kế hoạch. Tỷ lệ này vẫn còn khá thấp so với yêu cầu phải hoàn thành giải ngân trong năm.

Tuy nhiên, nhìn vào tiến độ giải ngân ở từng địa bàn lại cho thấy một bức tranh khác. Trong khi tỷ lệ chung của toàn thành phố còn thấp thì một số xã lại có tỷ lệ giải ngân cao hơn nhiều, như xã Phú Thuận đạt 81%, xã Vu Gia đạt 69%, xã Gò Nổi đạt 54%…

Cùng một thành phố, cùng thực hiện các CTMTQG, nhưng tỷ lệ giải ngân giữa các địa bàn lại có sự chênh lệch khá lớn. Vì sao có nơi vốn được đưa vào thực hiện khá nhanh, trong khi có nơi vẫn còn chậm?

Nguồn: Bộ Tài chính. Đồ họa: Phương Anh

Đây cũng là vấn đề mà TP. Đà Nẵng đang tập trung rà soát. Hiện Đà Nẵng đã thành lập 3 tổ công tác để trực tiếp kiểm tra, nắm tình hình và tháo gỡ các điểm nghẽn trong quá trình triển khai các chương trình. Trọng tâm không chỉ là nhìn vào con số giải ngân, mà phải xác định rõ vốn đang vướng ở đâu, dự án nào chậm, khâu nào đang ách tắc và trách nhiệm thuộc về đâu.

Thực tế cho thấy, để giải ngân được nguồn vốn CTMTQG không chỉ cần có vốn và kế hoạch được giao. Từ khi nguồn vốn được phân bổ đến khi giải ngân còn cả một quá trình với nhiều công việc nối tiếp nhau, từ hoàn thiện thủ tục, chuẩn bị đầu tư, triển khai dự án đến nghiệm thu, thanh toán. Do vậy, ở mỗi địa bàn, chỉ cần một khâu chậm có thể ảnh hưởng đến toàn bộ quá trình giải ngân. Ngược lại, khi chính quyền cơ sở chủ động hơn trong tổ chức thực hiện, các vướng mắc được phát hiện và xử lý sớm, nguồn vốn cũng có thể được đưa vào triển khai nhanh hơn.

Khoảng cách về tỷ lệ giải ngân giữa các địa bàn của Đà Nẵng đã phản ánh rõ về cách mỗi địa phương tổ chức thực hiện, xử lý công việc và tháo gỡ những điểm nghẽn phát sinh trong thực tế. Vì thế, việc Đà Nẵng thành lập các tổ công tác để rà soát từng dự án, từng nguồn vốn và từng điểm nghẽn có thể xem là một cách tiếp cận sát hơn với thực tế. Bởi muốn đẩy nhanh giải ngân, trước hết phải tìm đúng nơi đang vướng và biết chính xác vì sao nguồn vốn chưa thể đi tiếp.

Không thể chỉ “thúc” giải ngân

Đà Nẵng không phải trường hợp cá biệt. Theo số liệu được báo cáo tại Hội nghị quán triệt, thúc đẩy triển khai CTMTQG diễn ra chiều 6/7/2026, đến hết ngày 30/6/2026, tổng vốn đầu tư công thực hiện các chương trình đã giải ngân hơn 2.714 tỷ đồng, đạt 23,5% kế hoạch. Riêng vốn ngân sách Trung ương giải ngân hơn 1.506 tỷ đồng, đạt 22,1% kế hoạch.

Trong đó, Chương trình phát triển kinh tế – xã hội vùng đồng bào dân tộc thiểu số và miền núi giải ngân khoảng 987,88 tỷ đồng, đạt 24,3%; Chương trình xây dựng nông thôn mới khoảng 214,57 tỷ đồng, đạt 18,9%; Chương trình giảm nghèo bền vững khoảng 303,64 tỷ đồng, đạt 18,9%.

Từ kết quả thực hiện sau nửa năm cùng với mục tiêu của năm 2026 là giải ngân 100% vốn trung ương được giao đã cho thấy, khối lượng công việc của những tháng cuối năm còn rất lớn.

Cũng tại hội nghị này, Thứ trưởng Bộ Tài chính Tạ Anh Tuấn nhận định, tiến độ giải ngân các CTMTQG nhìn chung chậm hơn so với tiến độ giải ngân chung về đầu tư công. Nguyên nhân đến từ nhiều phía, trong đó có việc hướng dẫn cơ chế, chính sách, giao vốn chậm và công tác tổ chức thực hiện.

Thực tế ở các địa phương cũng cho thấy, vướng mắc trong giải ngân không giống nhau, thậm chí giữa các dự án trong cùng một địa phương. Có dự án chậm vì giải phóng mặt bằng, có dự án chưa hoàn tất thủ tục đầu tư; nơi khác lại mất thời gian xác minh nguồn gốc đất, bố trí tái định cư hoặc lựa chọn nhà thầu. Với những địa bàn khó khăn, điều kiện thi công, thời tiết hay giá vật liệu biến động cũng có thể tác động đến tiến độ.

Vì vậy, việc thúc đẩy giải ngân không thể chỉ dừng ở yêu cầu chung là “đẩy nhanh tiến độ”. Muốn tháo gỡ được điểm nghẽn, trước hết phải xác định rõ nguồn vốn đang vướng ở đâu, dự án nào chậm và nguyên nhân nằm ở khâu nào. Đây cũng là cách Đà Nẵng đang triển khai khi thành lập các tổ công tác để rà soát tiến độ thực hiện các chương trình. Từng dự án, từng địa bàn được đưa vào diện kiểm tra để tìm ra điểm nghẽn và có hướng xử lý. Cách làm này giúp việc theo dõi giải ngân đi sâu hơn vào từng dự án, từng khoản vốn.

Yêu cầu này càng rõ hơn trong năm 2026, khi các địa phương đang thực hiện nhiều thay đổi về tổ chức bộ máy, phân cấp và phân định thẩm quyền. Cùng với đó, Chính phủ đang nghiên cứu phương án tích hợp 4 CTMTQG thành một chương trình chung, gồm chương trình tích hợp về xây dựng nông thôn mới, giảm nghèo bền vững và phát triển kinh tế – xã hội vùng đồng bào dân tộc thiểu số và miền núi; chương trình phát triển văn hóa; chương trình chăm sóc sức khỏe, dân số và phát triển; chương trình hiện đại hóa, nâng cao chất lượng giáo dục và đào tạo.

Theo nhận định của giới chuyên gia, nếu thực hiện tốt, việc tích hợp này có thể giảm sự chồng chéo giữa các chương trình, thuận lợi hơn trong lồng ghép nguồn lực và giúp địa phương lựa chọn nhiệm vụ sát với nhu cầu thực tế.

Nhưng khi quyền chủ động được trao nhiều hơn, yêu cầu về trách nhiệm cũng được đặt ra rõ hơn. Do đó, cũng tại Hội nghị quán triệt, thúc đẩy triển khai CTMTQG diễn ra chiều 6/7, Phó Thủ tướng Chính phủ Hồ Quốc Dũng đã yêu cầu Bộ Nông nghiệp và Môi trường nhanh chóng xây dựng bộ tiêu chí KPI về giải ngân nhằm theo dõi sát tiến độ thực hiện các CTMTQG. Đây sẽ là căn cứ để lượng hóa kết quả thực hiện của từng bộ, ngành, địa phương cũng như xác định rõ trách nhiệm của từng cơ quan, đơn vị.

Trở lại với Đà Nẵng, khoảng cách giữa tỷ lệ giải ngân chung 18,4% với các địa bàn đạt 81%, 69% và 54% là điều đáng chú ý. Cùng một thành phố, cùng thực hiện các CTMTQG nhưng tốc độ giải ngân lại rất khác nhau. Sự chênh lệch này cho thấy, bên cạnh nguồn vốn được bố trí, cách tổ chức thực hiện cũng có thể tạo ra khác biệt về tiến độ.

Cũng theo nhận định của giới chuyên gia, những tháng còn lại của năm 2026, việc rà soát từng dự án, xác định rõ những điểm đang vướng và tập trung tháo gỡ sẽ là yêu cầu đặt ra đối với các địa phương. Dự án đủ điều kiện thì đẩy nhanh thực hiện và thanh toán; dự án còn vướng phải xác định rõ nguyên nhân để có hướng xử lý. Bởi chỉ khi những điểm nghẽn được tháo gỡ, nguồn vốn mới có thể đi vào công trình và đến được với người dân.