Lực đẩy mới cho làn sóng cổ phần hóa

Cổ phần hóa tạo nguồn lực phát triển

Theo phân tích của các chuyên gia từ Công ty cổ phần Chứng khoán BIDV (BSC), hoạt động cổ phần hóa, thoái vốn doanh nghiệp nhà nước và IPO trên thị trường chứng khoán đang xuất hiện những tín hiệu sôi động trở lại sau giai đoạn trầm lắng. Cùng với yêu cầu cơ cấu lại khu vực doanh nghiệp nhà nước, nhu cầu huy động nguồn lực cho phát triển kinh tế và những thay đổi về chính sách, chuyên gia của BSC nhận định, thị trường có thể đang bước vào một làn sóng mới về IPO, cổ phần hóa và thoái vốn.

Cơ sở cho nhận định trên là giai đoạn 2026 – 2030, Việt Nam đặt mục tiêu tăng trưởng GDP bình quân trên 10%/năm, GDP bình quân đầu người khoảng 8.500 USD, tỷ trọng kinh tế số trong GDP đạt 30% và tổng vốn đầu tư toàn xã hội tương đương khoảng 40% GDP. Vốn đầu tư công dự kiến ở mức 8,31 triệu tỷ đồng, trong khi thu ngân sách nhà nước khoảng 16,1 triệu tỷ đồng và chi ngân sách khoảng 20,9 triệu tỷ đồng.

Nguồn: HOSE, HNX, BSC.

Trong bối cảnh đó, cổ phần hóa, thoái vốn doanh nghiệp nhà nước có thể tạo thêm nguồn lực tài chính cho các dự án hạ tầng trọng điểm, đồng thời góp phần cơ cấu lại danh mục vốn nhà nước. Theo đó, Nhà nước có thể rút khỏi những lĩnh vực mà khu vực tư nhân có khả năng đảm nhiệm tốt hơn, để tập trung vốn, nhân sự và cơ chế vào các ngành chiến lược như năng lượng tái tạo, bán dẫn, hạ tầng số và quốc phòng, an ninh.

Nhìn lại quá trình cổ phần hóa, số doanh nghiệp 100% vốn nhà nước đã giảm mạnh từ 5.655 doanh nghiệp trong năm 2001 xuống còn 459 doanh nghiệp trong năm 2021. Từ Đại hội XI, tái cơ cấu doanh nghiệp nhà nước được xác định là một trong 3 trọng tâm của tái cơ cấu nền kinh tế, cùng với đầu tư công và hệ thống ngân hàng, tài chính.

Riêng hoạt động cổ phần hóa, thoái vốn thông qua đấu giá trên HOSE và HNX ghi nhận hai giai đoạn sôi động là 2006 – 2008 và 2014 – 2018. Sau năm 2018, hoạt động này chững lại trước khi bắt đầu có dấu hiệu phục hồi từ năm 2025. Trong giai đoạn 2015 – 2018, hoạt động thoái vốn đạt quy mô lớn, nổi bật là thương vụ thoái vốn tại Sabeco năm 2017.

Dữ liệu từ BSC cho thấy, từ năm 2005 đến quý II/2026, thị trường ghi nhận 1.223 đợt đấu giá thành công trên HOSE và HNX, với tổng giá trị khoảng 347.248 tỷ đồng. Trong đó, HOSE đạt hơn 244.343 tỷ đồng và HNX khoảng 102.905 tỷ đồng. Riêng năm 2017, tổng giá trị đấu giá thành công đạt 128.008 tỷ đồng, mức nổi bật trong toàn bộ giai đoạn thống kê.

Trong số các thương vụ cổ phần hóa doanh nghiệp nhà nước lớn, Vietcombank đạt giá trị 10.516 tỷ đồng, Đạm Phú Mỹ đạt gần 6.997 tỷ đồng, PV Power đạt 6.996 tỷ đồng, Lọc hóa dầu Bình Sơn đạt 5.566 tỷ đồng, Sabeco đạt 5.485 tỷ đồng, Bảo Việt đạt 4.393 tỷ đồng, PV OIL đạt 4.177 tỷ đồng và PVFC đạt 4.172 tỷ đồng.

“Làn sóng thứ ba” đang hình thành

Ở chiều thoái vốn, thương vụ lớn nhất là Bộ Công thương thoái vốn tại Sabeco cho ThaiBev vào tháng 12/2017 với giá trị 109.972 tỷ đồng. Theo giới phân tích, riêng thương vụ này chiếm khoảng 47% tổng giá trị thoái vốn từ năm 2005 đến nay. Ngoài ra, còn có các thương vụ SCIC thoái vốn tại Vinamilk cho F&N với giá trị 11.286 tỷ đồng, cho Platinum Victory với 8.990 tỷ đồng và thoái vốn tại Vinaconex với giá trị 7.366 tỷ đồng.

Đáng chú ý, các chuyên gia cho rằng, hoạt động IPO, niêm yết và cổ phần hóa có thể đang bước vào “làn sóng thứ ba”.

Trong làn sóng đầu tiên (2006 – 2009), 71 doanh nghiệp thực hiện IPO với tổng giá trị khoảng 40.829 tỷ đồng. Đến làn sóng thứ hai (2016 – 2018), quy mô tăng lên khoảng 120 doanh nghiệp với tổng giá trị khoảng 117.388 tỷ đồng. Giai đoạn 2019 – 2024, chỉ còn 37 doanh nghiệp với tổng giá trị khoảng 6.567 tỷ đồng.

Từ năm 2025, xu hướng bắt đầu đảo chiều với 8 doanh nghiệp có tổng quy mô 57.346 tỷ đồng, nổi bật là Điện Máy Xanh, Chứng khoán VPBank, VPS, TCBS, Chứng khoán LPBank và Hạ tầng Gelex.

Theo các chuyên gia, một số yếu tố đang hỗ trợ xu hướng này, trong đó có việc sửa đổi Nghị định số 155/2020/NĐ-CP theo hướng rút ngắn thời gian IPO, niêm yết; thị trường chứng khoán Việt Nam được nâng hạng và Quyết định số 40/2026/QĐ-TTg về tiêu chí phân loại doanh nghiệp để thực hiện cơ cấu lại vốn nhà nước tại doanh nghiệp nhà nước, doanh nghiệp có vốn nhà nước vừa được Thủ tướng Chính phủ ban hành ngày 5/8/2026.

Theo số liệu từ Ủy ban Chứng khoán Nhà nước, thị trường có khoảng 789 công ty đại chúng có nguồn gốc từ doanh nghiệp nhà nước, trong đó 67 công ty chưa đáp ứng điều kiện về cơ cấu cổ đông do tỷ lệ free-float thấp, 53 công ty chưa đáp ứng điều kiện vốn điều lệ tối thiểu và 41 công ty chưa thực hiện niêm yết hoặc đăng ký giao dịch. Giải pháp được đề cập gồm cổ đông lớn, đặc biệt là cổ đông Nhà nước, chuyển nhượng bớt phần vốn sở hữu hoặc doanh nghiệp phát hành thêm cổ phiếu để tăng vốn và cải thiện tỷ lệ cổ phiếu tự do chuyển nhượng.

Về chính sách, chuyên gia từ BSC đánh giá, Quyết định số 40/2026/QĐ-TTg tiếp tục tạo cơ sở cho quá trình cơ cấu lại vốn nhà nước giai đoạn 2026 – 2030 theo hướng phân loại rõ lĩnh vực cần duy trì tỷ lệ sở hữu cao và lĩnh vực có thể giảm vốn./.