Xác lập 5 trụ cột cho mô hình tăng trưởng mới

Đây là diễn đàn nhằm định hình cơ sở lý luận và thực tiễn cho các định hướng phát triển kinh tế giai đoạn 2026 – 2030; tìm kiếm, đề xuất các giải pháp đột phá, góp phần đưa Việt Nam vào nhóm các nền kinh tế tăng trưởng cao thông qua đổi mới mô hình tăng trưởng và cơ cấu lại toàn diện nền kinh tế.

Tại hội thảo, các tham luận tập trung đánh giá kết quả cơ cấu lại nền kinh tế giai đoạn 2021 – 2025; xác định mục tiêu, định hướng, giải pháp phát triển kinh tế giai đoạn 2026 – 2030; đề xuất những chính sách đột phá nhằm thực hiện mục tiêu tăng trưởng “2 con số” trên cơ sở Kết luận số 18-KL/TW, Nghị quyết số 19-NQ/TW và các nghị quyết chiến lược, đột phá của Trung ương.

Không thể dựa vào một chính sách đơn lẻ

Theo các chuyên gia tại Diễn đàn, giai đoạn 2021 – 2025 đánh dấu bước chuyển quan trọng trong quá trình cơ cấu lại nền kinh tế theo hướng nâng cao chất lượng tăng trưởng, năng suất, hiệu quả và sức cạnh tranh. Việt Nam đạt và vượt 22/26 chỉ tiêu kinh tế – xã hội chủ yếu; tăng trưởng GDP bình quân khoảng 6,3%/năm, quy mô GDP năm 2025 vượt 510 tỷ USD, đóng góp của năng suất các nhân tố tổng hợp (TFP) vào tăng trưởng đạt khoảng 47%.

Quang cảnh hội thảo.

Tuy nhiên, quá trình cơ cấu lại vẫn bộc lộ những hạn chế mang tính cơ cấu. Sản xuất và xuất khẩu còn phụ thuộc lớn vào khu vực doanh nghiệp FDI; khả năng tham gia của doanh nghiệp trong nước vào chuỗi giá trị toàn cầu chưa tương xứng với quy mô nền kinh tế. Công nghiệp hỗ trợ, năng lực đổi mới công nghệ, khả năng thương mại hóa kết quả nghiên cứu và chất lượng nhân lực công nghệ cao tiếp tục là những điểm nghẽn.

Bởi vậy, thách thức trong giai đoạn 2026 – 2030 không chỉ là “tăng thêm năng lực sản xuất”, mà phải nâng cấp chất lượng của năng lực sản xuất hiện hữu, gia tăng giá trị nội địa và hình thành những năng lực công nghệ có tính tự chủ.

Trong tham luận tại hội thảo, TS. Cấn Văn Lực – Chuyên gia Kinh tế trưởng BIDV, Thành viên Hội đồng Tư vấn chính sách tài chính và tiền tệ quốc gia cho rằng, muốn phát triển nhanh, bền vững và bao trùm, Việt Nam cần đồng thời đổi mới mô hình tăng trưởng và xác lập mô hình phát triển phù hợp.

Theo TS. Cấn Văn Lực, thay vì tuần tự đi từ đầu tư, hấp thụ công nghệ đến đổi mới sáng tạo, Việt Nam cần “đồng thời cả ba”; chuyển từ dựa nhiều vào vốn và lao động sang dựa nhiều hơn vào TFP. Các động lực tăng trưởng mới, nếu được khai thác tốt và phát huy hiệu quả ngay từ năm 2026, có thể giúp GDP tăng thêm khoảng 2,8 – 3,7 điểm phần trăm mỗi năm.

Để đạt mục tiêu tăng trưởng bình quân từ 10% trở lên, TS. Cấn Văn Lực đề nghị kiên định ổn định kinh tế vĩ mô; đẩy mạnh cơ cấu lại nền kinh tế; xây dựng và thực thi các giải pháp huy động, sử dụng, phân bổ nguồn lực khả thi, hiệu quả. Cùng với tốc độ, cần quan tâm chất lượng tăng trưởng, nhất là năng suất lao động, hiệu quả đầu tư, đóng góp của TFP, tăng trưởng xanh, bao trùm và bền vững.

Các ý kiến tại hội thảo cũng thống nhất rằng, tăng trưởng hai con số không thể đạt được bằng một chính sách đơn lẻ. Đây phải là kết quả cộng hưởng giữa thể chế hiệu quả, vốn dài hạn, hạ tầng hiện đại, doanh nghiệp có năng lực cạnh tranh, nhân lực chất lượng cao và năng lực khoa học, công nghệ. Chính sách vì vậy cần được thiết kế theo hệ sinh thái, thay vì theo từng ngành riêng lẻ.

Năm trụ cột phải vận hành đồng bộ

Từ những phân tích đó, hội thảo xác định mô hình tăng trưởng mới của Việt Nam giai đoạn 2026 – 2030 cần được xây dựng trên 5 trụ cột.

Trụ cột thứ nhất là thể chế kiến tạo và quản trị hiện đại. Tư duy quản lý cần chuyển mạnh từ kiểm soát sang kiến tạo và dẫn dắt phát triển; từ tiền kiểm nặng về thủ tục sang hậu kiểm dựa trên rủi ro và dữ liệu; từ quản lý đầu vào sang quản trị theo mục tiêu, kết quả và tác động. Mỗi đạo luật, cơ chế và chính sách kinh tế quan trọng cần được đánh giá bằng tác động đối với năng suất, đầu tư, đổi mới sáng tạo và khả năng huy động nguồn lực xã hội.

Trụ cột thứ hai là khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và AI. Đây phải trở thành động lực thực chất của mô hình tăng trưởng mới, gắn trực tiếp với giải quyết các bài toán phát triển quốc gia.

TS. Phạm Đình Nguyên – Giám đốc Học viện Chiến lược khoa học và công nghệ, đề xuất chuyển từ “phát triển ngành khoa học và công nghệ” sang “giải quyết bài toán phát triển quốc gia”. Kết quả cần được đo bằng năng suất lao động, TFP, giá trị gia tăng tạo ra trong nước, doanh thu từ sản phẩm và dịch vụ mới, tỷ lệ nội địa hóa và số doanh nghiệp thực sự đổi mới.

Theo TS. Phạm Đình Nguyên, quản trị thực thi cũng phải chuyển từ “ban hành chính sách” sang “kiến tạo năng lực phát triển”; từ “quản lý đầu vào” sang “quản trị kết quả”; từ hỗ trợ nghiên cứu riêng lẻ sang tổ chức các sứ mệnh công nghệ – công nghiệp; từ trách nhiệm tập thể sang trách nhiệm rõ ràng của người đứng đầu.

Trụ cột thứ ba là doanh nghiệp tư nhân và năng lực sản xuất trong nước. Chính sách giai đoạn tới cần chuyển từ hỗ trợ số lượng sang nâng cấp chất lượng doanh nghiệp; khuyến khích nghiên cứu và phát triển, hỗ trợ chuyển giao công nghệ, tăng khả năng tiếp cận vốn dài hạn, phát triển thương hiệu và thúc đẩy doanh nghiệp Việt Nam tham gia sâu hơn vào chuỗi cung ứng toàn cầu. Doanh nghiệp phải thực sự trở thành trung tâm của hệ sinh thái đổi mới sáng tạo.

Trụ cột thứ tư là hạ tầng chiến lược, năng lượng và dữ liệu. Dữ liệu cần được nhìn nhận không đơn thuần là tài nguyên quản lý, mà còn là yếu tố sản xuất có giá trị kinh tế. Cùng với hạ tầng giao thông, logistics và năng lượng, cần xây dựng hạ tầng tính toán, nền tảng dữ liệu dùng chung và hệ thống AI quốc gia; thúc đẩy ứng dụng AI trong sản xuất, tài chính, y tế, giáo dục, quản trị đô thị và dịch vụ công.

Trụ cột thứ năm là nguồn nhân lực chất lượng cao và phát triển bao trùm. Việt Nam cần ưu tiên đào tạo nhân lực trong các lĩnh vực STEM, AI, bán dẫn, tự động hóa, công nghệ sinh học, vật liệu mới, năng lượng mới, tài chính quốc tế, logistics và quản trị đổi mới sáng tạo.

Theo các chuyên gia, 5 trụ cột này phải được vận hành trong một không gian phát triển đa cực, liên kết vùng và hội nhập quốc tế sâu rộng. Các ý kiến tại hội thảo kiến nghị nghiên cứu xây dựng Chương trình quốc gia về đổi mới mô hình tăng trưởng giai đoạn 2026 – 2030, với cơ chế phối hợp liên ngành, liên vùng và hệ thống chỉ tiêu đo lường cụ thể.

Theo đó, giai đoạn 2026 – 2030 phải tạo ra sự chuyển đổi về chất của mô hình phát triển. Trọng tâm không còn là có thêm bao nhiêu vốn, mà là mỗi đồng vốn tạo ra bao nhiêu giá trị; không chỉ là có bao nhiêu doanh nghiệp, mà là bao nhiêu doanh nghiệp làm chủ công nghệ và tham gia chuỗi giá trị; không chỉ là bao nhiêu dữ liệu được số hóa, mà là dữ liệu tạo ra bao nhiêu năng suất và giá trị mới./.