Con người thường rất sợ phải thừa nhận một sự thật tàn nhẫn: sâu thẳm bên trong mỗi chúng ta luôn tồn tại những mầm mống độc ác bẩm sinh. Đó là sự đố kỵ bộc phát khi thấy người khác hơn mình, tính ích kỷ vun vén, sự tàn nhẫn vô cảm hay những thôi thúc bóng tối mà đôi khi chính ta cũng giật mình khi lỡ bắt gặp bóng hình mình trong gương.
Sự vật lộn ấy cũng chính là tâm bão trong thế giới quan của John Steinbeck. Năm 1951, bước qua những đứt gãy lớn của đời mình – từ cú sốc trước cái chết của người bạn tri kỷ Ed Ricketts đến cuộc ly hôn cay đắng năm 1948 – Steinbeck ở tuổi 48 bắt đầu đặt bút viết East of Eden, tác phẩm mà ông xem là kiệt tác lớn nhất đời mình (magnum opus). Trong nhật ký sáng tác Journal of a Novel (tập hợp các thư gửi biên tập viên Pascal Covici), Steinbeck coi cuốn tiểu thuyết như một di chúc tinh thần gửi lại hai con trai nhỏ (Thom và John IV). Đó là hành trình ông tự giải mã bản chất thực sự của thế giới, lịch sử dòng họ ngoại Hamilton, và cuộc đấu tranh vĩnh cửu giữa Thiện và Ác diễn ra bên trong từng cá nhân cô đơn.
“Ngươi có thể”
East of Eden (Phía đông vườn Địa Đàng) là thiên tiểu thuyết đồ sộ của John Steinbeck, lấy bối cảnh thung lũng Salinas (California) qua nhiều thế hệ của hai gia đình Trask và Hamilton. Trục xương sống của tác phẩm tái hiện lại điển tích Kinh Thánh về Cain và Abel – cuộc chiến truyền kiếp giữa Thiện và Ác, sự đố kỵ và khao khát được người cha công nhận.
Bi kịch bắt đầu khi Adam Trask bị ám ảnh và thao túng bởi Cathy Ames – người phụ nữ đại diện cho Cái Ác bẩm sinh, hiện thân của con rắn dụ dỗ nơi Vườn Địa Đàng. Sau khi sinh cho Adam cặp con trai song sinh là Aron và Cal, Cathy bắn bị thương chồng rồi bỏ đi làm ở một nhà chứa. Aron lớn lên trong sạch, ngây thơ và được cha yêu mến; trong khi Cal trầm mặc, tính toán, luôn bị dẫn dắt bởi cảm giác bị khước từ và nỗi sợ khi mơ hồ nhận ra trong tâm hồn mình có những góc tối.
Bằng việc chối bỏ mô-típ “nạn nhân của hoàn cảnh”, Steinbeck xây dựng Cathy như một quái vật mang bản năng Cái Ác thuần túy. Đối lập với sự tàn nhẫn bẩm sinh đó là Cal Trask – một linh hồn luôn bị ám ảnh bởi khuynh hướng bóng tối bên trong, cho đến năm 17 tuổi, sự thật gớm ghiếc về người mẹ ruột bộc lộ như một đòn kết liễu. Bi kịch lớn nhất của Cal Trask không nằm ở việc cậu hành xử tàn nhẫn, mà nằm ở chỗ cậu nhận ra những thôi thúc tàn nhẫn ấy diễn ra bên trong mình tự nhiên như một phản xạ sinh học. Sự đố kỵ trước tình yêu mà người cha Adam dành cho Aron, khao khát chiếm đoạt, hay bản năng thao túng – tất cả không phải là những phản ứng bộc phát bốc đồng, mà như những dòng suối ngầm đã được định sẵn kênh rạch. Nỗi sợ hãi lớn nhất, dai dẳng nhất cào xé Cal sau khi biết rằng mẹ của mình là Cathy, chính nhận ra: dòng máu của quỷ dữ – kẻ đã bắn cha mình và giờ là một bà chủ nhà chứa – đang thực sự cuồn cuộn chảy trong vách ngăn tim cậu.
Chính tại giao điểm giữa bản năng bẩm sinh và sự sụp đổ của ý chí ấy, sức nặng của Timshel xuất hiện như một sự giải phóng. Timshel không phủ nhận thực tế rằng Cal mang dòng máu di truyền từ Cathy, cũng không dối lòng rằng bóng tối bên trong cậu là hư vô. Thế nhưng, nó tước đi triệt để cái cớ “số phận an bài”. Lời giải thích của Lee cho ta thấy một ranh giới: Căn tính hay dòng máu có thể trao cho chúng ta một thanh đao tàn nhẫn, nhưng vung đao kết liễu người khác hay kiềm chế tra đao vào bao lại là quyền lực tuyệt đối của riêng mỗi người.
Steinbeck không biến Cal thành một thiên thần, mà tước đi đặc quyền đổ lỗi cho ác quỷ của cậu. Nhận ra quỷ dữ trong máu không đồng nghĩa với việc phải sống như một quỷ dữ. Giữa bản năng và hành động thực tế luôn tồn tại một khoảng lặng của sự lựa chọn – và Timshel chính là điểm tựa để con người đứng vững trong khoảng lặng sinh tử đó.
Sự nguy hiểm nhất của việc tự nhận thức không nằm ở chỗ ta mê muội, mà nằm ở chỗ ta dùng chính sự thấu hiểu đó để dung dưỡng cho hành vi độc hại của mình. Con người rất dễ sa vào một thứ logic lệch lạc: một khi đã nhìn thấu nguồn gốc của cơn giận hay bản chất đố kỵ bẩm sinh, ta tự trao cho mình cái quyền được thỏa hiệp với nó. Ta lý giải rằng vì mình mang căn tính ấy, nên sự tàn nhẫn hay hành động trả thù của mình là một kết quả tất yếu, có thể cảm thông và nghiễm nhiên được tha bổng. Sự thấu hiểu khi ấy không còn là ngọn đèn soi sáng để sửa mình, mà biến thành một tấm khiên chắn trách nhiệm tinh vi.
Thế nhưng, quá khứ giải thích chúng ta, nhưng không nhất thiết quyết định chúng ta. Hiểu nguồn gốc của một hành vi không có nghĩa là được miễn trách nhiệm về nó. Cal có thể bị tổn thương sâu sắc bởi sự khước từ của người cha, có thể cuộn trào dòng máu độc hại từ Cathy, nhưng khi cậu quyết định kéo Aron vào nhà chứa để giáp mặt người mẹ, đập nát thế giới quan ngây thơ của Aron và gián tiếp đẩy anh vào cái chết nơi chiến trường – đó là một hành vi do chính cậu bấm nút chọn. Sự thấu hiểu bóng tối trong mình là để trị vì nó, chứ không phải để cầm một chiếc thẻ miễn trừ trách nhiệm.
Hành vi của Cal là một tội ác do lựa chọn, không phải một tai nạn của bản năng. Cậu biết rõ ngọn lửa đố kỵ bên trong mình, hiểu rõ sức công phá của bí mật về người mẹ, và cậu vẫn chọn bấm nút kích hoạt quả bom đó. Sự đau đớn bị cha chối bỏ hay dòng máu độc hại chảy trong người có thể giải thích cho việc tại sao Cal cảm thấy giận dữ, nhưng nó không có một hạt nhân giá trị nào để biến hành vi hủy hoại người khác của cậu trở thành đúng đắn.
Timshel đứng đó để thiết lập lại một trật tự đạo đức: Thấu hiểu bóng tối của bản thân là để trị vì nó, chứ không phải để dùng nó làm lý do xin miễn trừ trách nhiệm. Ta có quyền cảm nhận sự đố kỵ, có quyền đau đớn khi bị khước từ, nhưng ta phải chịu trách nhiệm hoàn toàn cho gươm giáo đã vung ra trong lúc tức giận. Sự trưởng thành thực sự của Cal chỉ bắt đầu khi cậu đứng trước giường bệnh của cha và tự nhận lấy bản án cho chính hành động của mình. Hiểu mình không phải là để tự tha thứ cho mọi sự tàn nhẫn, mà là để bắt đầu dũng cảm gánh vác hậu quả từ những lựa chọn do chính mình tạo ra.
Sự dịch chuyển trọng tâm
Để hiểu hết sức nặng của Timshel, ta không thể tách nó khỏi bước ngoặt tư tưởng quan trọng nhất trong sự nghiệp văn chương của John Steinbeck. Nhìn lại thập niên 1930, tên tuổi Steinbeck gắn liền với The Grapes of Wrath (Chùm nho uất hận) hay In Dubious Battle – những kiệt tác khắc họa sức mạnh, bi kịch và ý chí của tập thể số đông. Ở thời kỳ đó, nhân loại trong văn ông là một dòng người cuồn cuộn, một cộng đồng yếu thế nương tựa vào nhau để chống lại sự áp bức của thể chế và tự nhiên. Đạo đức khi ấy là một khái niệm tập thể, và sự cứu rỗi nằm ở tinh thần đoàn kết của số đông.
Nhưng đến năm 1951, khi ngồi xuống đặt bút viết East of Eden, Steinbeck đã thực hiện một sự dịch chuyển trọng tâm sâu sắc. Ông tước bỏ mọi tấm màn che về cộng đồng hay thể chế xã hội để rọi thẳng ánh sáng vào một thực thể duy nhất: cá nhân riêng lẻ.
Trong một đoạn văn mang tính tuyên ngôn của tác phẩm, Steinbeck viết thẳng thắn: “Tôi tin rằng tâm trí cô đơn của một con người là công cụ sáng tạo duy nhất trên thế giới.” Ông khẳng định rằng mọi tư tưởng vĩ đại, mọi kiệt tác nghệ thuật, mọi phát minh và quan trọng nhất – mọi giá trị đạo đức chân chính – đều chưa bao giờ sinh ra từ một đám đông hay một tổ chức. Đám đông có thể nhân bản, có thể gầm xé hoặc xoa dịu, nhưng nó không có linh hồn. Mọi cuộc chiến giữa Thiện và Ác, mọi khoảnh khắc đưa ra quyết định nhân bản nhất luôn diễn ra trong sự tịch mịch tuyệt đối bên trong bộ não của một cá nhân cô đơn.
Sự chuyển dịch này là bệ đỡ hoàn hảo cho tinh thần Timshel. Nếu xã hội hay số phận lịch sử quyết định tất cả, thì con người chỉ là những con rối không hơn không kém – lúc này, khái niệm “lựa chọn đạo đức” hoàn toàn phá sản. Bằng cách trả gánh nặng về cho “bộ não cô đơn”, Steinbeck đồng thời tước đi cái cớ đổ lỗi cuối cùng của con người. Ta không thể đổ lỗi cho sự suy dốc của thời đại, không thể đổ lỗi cho áp lực từ số đông hay gánh nặng của hoàn cảnh xã hội để bào chữa cho sự tha hóa của chính mình.
Timshel – “Ngươi CÓ THỂ” – không phải là một khẩu quyết dành cho tập thể. Đó là lời thì thầm khắc nghiệt và kiêu hãnh gửi riêng cho từng cá nhân khi họ đứng một mình trước ngã ba đường. Sự cứu rỗi hay sụp đổ của một con người không nằm ở quyết định của đám đông ngoài kia, mà nằm ở trận chiến âm thầm, đơn độc nhưng quyết định trong tâm trí của chính họ.
Đỉnh cao trong cấu trúc tư tưởng của East of Eden nằm ở cách Steinbeck soi chiếu một cuộc tranh biện ngôn ngữ học cổ xưa để làm phát lộ khoảng tự do tối thượng của con người. Qua cuộc trò chuyện giữa người quản gia Trung Hoa Lee, Adam Trask và ông lão Samuel Hamilton, câu chuyện về Cain và Abel trong Sách Sáng Thế không còn là một điển tích tôn giáo, mà trở thành một chiến trường. Sự khác biệt nằm ở duy nhất một từ động từ Hebrew cổ – Timshel – và cách các bản dịch Kinh Thánh qua từng thời kỳ định hình số phận nhân loại.
Trong bản Kinh Thánh King James cổ điển, câu lệnh của Thượng đế gửi đến Cain được dịch là “Thou shalt rule over him” (Ngươi SẼ trị vì nó). Bản dịch này mang tính tiên đoán định mệnh tuyệt đối. Nếu Thượng đế khẳng định con người “sẽ” ngự trị được tội lỗi, thì cái ác chỉ là một chướng ngại tạm thời được vạch sẵn kết cục thắng lợi. Ngược lại, nếu đọc thành một lời tiên tri đảo ngược, nó biến con người thành những kẻ thụ động, hành động theo một kịch bản đã được viết sẵn từ trước mà không có bất kỳ tiếng nói tự quyết nào.
Đến bản American Standard Version (1901), từ này lại được dịch thành “Do thou rule over him” (Ngươi PHẢI trị vì nó). Sự thay đổi này chuyển câu nói từ một lời tiên đoán thành một mệnh lệnh cưỡng ép. Nhưng một mệnh lệnh áp đặt chỉ đẻ ra hai hệ quả: hoặc sự đè nén mang tính nghĩa vụ, hoặc bản năng chống đối ngầm. Nó đặt lên vai con người một chiếc gông áp lực, nơi sự tử tế trở thành một thứ mệnh lệnh phải tuân thủ thay vì một sự lựa chọn xuất phát từ ý chí tự do.
Chính Lee – bằng sự kiên trì học hỏi tiếng Hebrew suốt hai năm từ các học giả – đã khai quật nên tầng nghĩa thứ ba đầy chấn động: Timshel – “Thou mayest” (Ngươi CÓ THỂ).
Sự dịch chuyển từ “Sẽ” (nguyện vọng/định mệnh) và “Phải” (mệnh lệnh) sang “Có thể” (khả năng) đã mở ra một khoảng tự do vô tận. “Thou mayest” không hứa hẹn một chiến thắng cầm chắc, cũng không áp đặt một nghĩa vụ bắt buộc. Nó trả lại cho con người quyền năng và gánh nặng vĩ đại nhất: quyền tự quyết. Thượng đế không vạch sẵn kết cục cho Cain, cũng không ép buộc Cain phải trở thành kẻ thánh thiện. Ngài đứng lùi lại, trao cho con người thanh kiếm của sự lựa chọn và tuyên bố rằng: Con đường phía trước hoàn toàn rộng mở. Ngươi có quyền chọn chiến đấu để ngự trị con quái vật bản năng bên trong, hoặc chọn gục ngã và để nó nuốt chửng mình.
Timshel vì thế chính là định nghĩa kiêu hãnh nhất về phẩm giá con người. Nó biến con người từ những con rối của số phận hay những kẻ nô lệ của mệnh lệnh trở thành những chủ thể độc lập, tự viết nên bản án hoặc sự cứu rỗi cho chính cuộc đời mình.
Những bóng tối của tự do
Một trong những ảo tưởng lớn nhất của con người khi đối diện với cái ác là niềm tin rằng sự cứu rỗi đồng nghĩa với việc tiêu diệt hoàn toàn bóng tối bên trong để trở nên trong sạch tuyệt đối. Steinbeck không phụng sự cho thứ chủ nghĩa đó. Bằng việc đặt Cal Trask và Abra bên cạnh hình mẫu Aron Trask, East of Eden đã giội một gáo nước lạnh vào tư tưởng ngây thơ ấy để định nghĩa lại bản chất của sự tự do đạo đức.
Tự do không phải không có bóng tối; tự do là không phải mọi bóng tối đều được quyền quyết định hành động của ta. Steinbeck không biến Cal thành một thiên thần vô nhiễm. Trưởng thành, đến cuối cùng, chính là quyết định thứ gì sẽ dừng lại ở mình – cắt đứt chuỗi lây lan của bi kịch gia đình ngay tại thế hệ của chính cậu.
Aron Trask đại diện cho kiểu người sống trong một thế giới tinh khiết. Cậu từ chối thừa nhận sự tồn tại của cái xấu, thần thánh hóa tình yêu với Abra và bấu víu vào một viễn cảnh cuộc sống không một gợn đục. Nhưng thứ “sự trong sạch” không vết xước ấy lại cực kỳ mỏng manh. Khi bị Cal kéo vào nhà chứa và đối diện với thực tế trần trụi rằng người mẹ mình tôn thờ chỉ là một chủ nhà chứa dơ bẩn, toàn bộ thế giới quan của Aron hoàn toàn sụp đổ. Cậu không có khả năng chống chịu, không có công cụ để tiêu hóa bóng tối, và sự sụp đổ ấy đẩy cậu thẳng đến cái chết trên chiến trường. Aron là bằng chứng cho thấy: một thứ tử tế được xây dựng trên sự phủ nhận thực tế chỉ là một tòa lâu đài trên cát.
Trái ngược hoàn toàn với Aron, Cal và Abra là những sinh thể mang đầy mâu thuẫn, giằng xé và góc tối. Cal chưa từng là một đứa trẻ trong sạch; cậu đố kỵ, tính toán, và sở hữu những hành vi tàn nhẫn rất thật. Abra cũng vậy – cô kiên quyết từ chối chiếc áo “thánh nữ” mà Aron khoác lên người mình, thẳng thắn thừa nhận mình có những suy nghĩ ích kỷ, sự phức tạp và phần “người” không hề hoàn hảo. Cả hai đều ý thức rõ nét về sự tồn tại của con quái vật bên trong bản thân.
Chính tại điểm giao nhau giữa Cal và Abra, tinh thần Timshel mới phát lộ trọn vẹn vẻ đẹp nhân bản của nó. Tự do đạo đức không phải là trạng thái vô nhiễm, không bao giờ biết đến sự đố kỵ hay thôi thúc trả thù. Tự do là khi ta nhìn thẳng vào ngọn lửa độc hại đang bốc lên trong lồng ngực, công nhận sự tồn tại của nó, nhưng quyết định không trao tay lái cuộc đời mình cho ngọn lửa đó. Cal có thể sở hữu dòng máu từ Kate, có thể mang sự đố kỵ cháy bỏng với Aron, nhưng giữa xúc cảm thôi thúc tàn nhẫn và hành động thực tế, cậu vẫn giữ được một khoảng lặng để lựa chọn sống như một con người.
Steinbeck cho thấy rằng sức mạnh lớn nhất của con người không nằm ở việc sinh ra mà không có bóng tối, mà nằm ở dũng khí chung sống với bóng tối đó mà không bị nó nuốt chửng. Timshel trao cho Cal và Abra quyền được làm một con người thực thụ – một thực thể bất toàn, đầy vết sẹo, nhưng luôn giữ vững đặc quyền tự quyết để chọn điều thiện ngay trên mảnh đất cằn cỗi của bản năng.
Lời chúc phúc
Sức nặng triết học của toàn bộ tác phẩm ngưng đọng lại trong phân cảnh cuối cùng – một khoảnh khắc khi cái chết và sự tha thứ giằng co bên giường bệnh của Adam Trask. Sau đợt đột quỵ, Adam nằm đó, kiệt sức và bất lực. Cal đứng trước mặt cha, nát vụn và tuyệt vọng. Cậu vừa gián tiếp đẩy Aron vào cái chết, vừa hủy hoại niềm hy vọng cuối cùng của người cha già. Cal đứng đó để chờ đợi một bản án. Cậu chuẩn bị tâm thế để nhận lấy lời nguyền rủa, sự trừng phạt hay tàn nhẫn nhất là một sự ruồng bỏ vĩnh viễn từ Adam – một sự xác nhận rằng cậu chính là đứa con của quỷ dữ, kẻ sinh ra để hủy hoại mọi thứ mình chạm vào.
Nhưng Steinbeck đã không để tác phẩm khép lại bằng một bi kịch lặp lại của lòng hận thù. Giữa bầu không khí cô đặc của tội lỗi, nhờ sự thôi thúc quyết liệt của Lee, Adam đã dồn chút tàn lực cuối cùng để thì thào một từ duy nhất: “Timshel!”
Lời thì thào ấy không phải là một sự phủ nhận sai lầm của Cal, cũng không phải thứ tha thứ rẻ mớm xóa sạch tội lỗi mà Cal đã gây ra cho Aron. Bằng việc thốt ra Timshel, Adam tước bỏ chiếc gông còng “đứa con của quỷ” đang đè nặng lên cổ Cal. Ông không kết án đứa con còn sống thành một kẻ bỏ đi, mà trao cho cậu cơ hội được chuộc lỗi. Lời thốt ra từ miệng người cha già là một di chúc: Adam công nhận góc tối tàn nhẫn trong Cal, nhưng ông bảo với cậu rằng sai lầm cay đắng này không phải là kết cục của cuộc đời cậu. Cậu vẫn có quyền, và quan trọng nhất là có khả năng, chọn bước tiếp như một người tốt.
Ta không thể thương lượng với quá khứ, càng không thể gột rửa phần bóng tối vốn là một mảnh căn tính của con người. nhưng vẫn có thể tự đưa ra lựa chọn tiếp theo. Bởi vì cốt lõi của Timshel không nói rằng quá khứ không có sức mạnh. Nó nói rằng quá khứ không có quyền lực tuyệt đối đối với con người. Con quái vật bản năng có thể nằm chực chờ trong máu, và những vết thương cũ luôn sẵn sàng biến thành cái cớ để sa lầy.
Thế nhưng, Timshel tước bỏ toàn bộ những ngụy biện đó. Sự lựa chọn vẫn nằm ở trong tay mỗi người.
Thou mayest. Ngươi CÓ THỂ.
