Chương trình mục tiêu quốc gia: Nước rút trong quý cuối năm

Vốn mới giải ngân còn thấp

Năm 2026 là năm đầu triển khai các Chương trình mục tiêu quốc gia giai đoạn 2026 - 2030, nhưng tiến độ giải ngân sau 9 tháng vẫn chưa đạt như yêu cầu.

Theo Bộ Tài chính, Quốc hội quyết nghị 35.000 tỷ đồng vốn ngân sách trung ương thực hiện các Chương trình mục tiêu quốc gia năm 2026, gồm 25.000 tỷ đồng vốn đầu tư công và 10.000 tỷ đồng kinh phí thường xuyên. Đến ngày 30/9, Thủ tướng Chính phủ đã giao 22.176,186 tỷ đồng.

Tuy nhiên, việc phân bổ vốn tại các bộ, cơ quan trung ương và địa phương vẫn chưa hoàn tất. Đến cuối tháng 9, mới có 2 bộ, 16 địa phương phân bổ 5.691,8 tỷ đồng vốn đầu tư công; 11 bộ, cơ quan trung ương và 14 địa phương phân bổ 3.364,35 tỷ đồng kinh phí thường xuyên.

Nguồn: Bộ Tài chính. Đồ họa: Phương Anh

Tiến độ giải ngân vì thế còn khá thấp. Lũy kế đến hết ngày 30/9, vốn đầu tư công thuộc các Chương trình mục tiêu quốc gia giai đoạn 2026 - 2030 mới giải ngân 1.488,48 tỷ đồng, đạt 6,9% kế hoạch. Riêng nguồn ngân sách trung ương đạt 419,51 tỷ đồng, tương đương 2,7% kế hoạch.

Kinh phí thường xuyên cũng mới giải ngân 217,17 tỷ đồng, đạt 2,9% dự toán; riêng ngân sách trung ương đạt 2,2%.

Bộ Tài chính cho rằng một trong những nguyên nhân khiến tiến độ giải ngân chậm là các bộ chủ chương trình chậm đề xuất phương án phân bổ. Việc giao dự toán vì vậy phải thực hiện qua nhiều đợt, tập trung từ tháng 6 đến tháng 9, khiến thời gian tổ chức thực hiện của các bộ, địa phương bị rút ngắn.

Tại địa phương, đến nay vẫn còn 11 tỉnh, thành phố chưa phân bổ vốn. Nguyên nhân chủ yếu được xác định là chưa kịp ban hành nguyên tắc, tiêu chí, định mức phân bổ và tỷ lệ vốn đối ứng thuộc thẩm quyền.

Vốn kéo dài cũng chưa về đích

Không chỉ nguồn vốn được giao trong năm 2026 đang giải ngân chậm, phần vốn của năm 2025 được phép kéo dài sang năm nay cũng đang tạo áp lực lớn trong quý cuối năm.

Đến ngày 30/9, số vốn ngân sách trung ương đã làm thủ tục kéo dài là 19.491,46 tỷ đồng, gồm 7.364,79 tỷ đồng vốn đầu tư công và 12.126,67 tỷ đồng kinh phí thường xuyên.

Đối với vốn đầu tư công, lũy kế giải ngân đạt 6.025,99 tỷ đồng, bằng 49,1% kế hoạch, trong đó ngân sách trung ương đạt 3.051,33 tỷ đồng, tương đương 44% kế hoạch đã kéo dài.

Giữa các địa phương có sự chênh lệch đáng kể. Điện Biên là một trong những địa phương có tỷ lệ giải ngân cao, đạt khoảng 79,8%; Sơn La đạt 72,9% và Gia Lai đạt 65,2%. Trong khi đó, vẫn còn 19 địa phương có tỷ lệ giải ngân nguồn vốn ngân sách trung ương kéo dài thấp hơn mức bình quân chung.

Những con số này cho thấy cùng một dòng vốn được kéo dài sang năm 2026, nhưng kết quả thực hiện tại các địa phương không đồng đều. Có nơi đã đưa phần lớn nguồn lực vào các nhiệm vụ, dự án, nhưng cũng có nơi khối lượng vốn còn lại khá lớn khi năm ngân sách chỉ còn ba tháng.

Với kinh phí thường xuyên được kéo dài, tiến độ còn thấp hơn. Đến hết tháng 9, tổng giải ngân đạt 4.216,12 tỷ đồng, bằng 31,6% dự toán; riêng ngân sách trung ương đạt 32%.

Trong đó, Chương trình mục tiêu quốc gia phát triển kinh tế - xã hội vùng đồng bào dân tộc thiểu số và miền núi giải ngân khoảng 2.569,26 tỷ đồng, đạt 34%; Chương trình xây dựng nông thôn mới đạt khoảng 216,97 tỷ đồng, tương đương 22%; Chương trình giảm nghèo bền vững đạt khoảng 1.103,31 tỷ đồng, tương đương 30%.

Báo cáo từ Bộ Tài chính cho biết vẫn còn 13 bộ, cơ quan trung ương và 18 địa phương có tỷ lệ giải ngân nguồn vốn ngân sách trung ương kéo dài dưới mức bình quân chung.

Tháo điểm nghẽn, chạy đua với thời gian

Theo Bộ Tài chính, với nguồn vốn năm 2025 được kéo dài, một phần dự toán gắn với những nhiệm vụ đã hết hoặc cần điều chỉnh nhưng một số địa phương chưa kịp thời rà soát, điều chỉnh. Điều này khiến nguồn lực chưa thể chuyển sang những nội dung cần ưu tiên thực hiện trong năm 2026.

Cùng với đó là những vướng mắc về xác định đối tượng thụ hưởng, biến động giá nguyên vật liệu, chuyển đổi mục đích sử dụng đất, xác định giá đền bù và nguồn gốc đất. Tại một số địa phương, công tác giải phóng mặt bằng vẫn chưa được xử lý dứt điểm.

Thời tiết cũng trở thành yếu tố tác động đến tiến độ. Những đợt mưa lớn trên diện rộng, kéo dài trong những tháng gần đây làm gián đoạn quá trình vận chuyển vật liệu, thi công công trình và làm chậm tiến độ thực hiện các hoạt động phát triển sản xuất của hộ gia đình, cộng đồng.

Từ thực tế này, Bộ Tài chính đã kiến nghị Chính phủ chỉ đạo triển khai một số giải pháp cụ thể.

Trước tiên, các bộ, cơ quan trung ương và địa phương rà soát toàn bộ số vốn kéo dài theo từng nhiệm vụ, dự án; xác định rõ phần tiếp tục thực hiện, phần cần điều chỉnh và phần không còn nhiệm vụ chi. Mục tiêu là tập trung nguồn lực cho những nhiệm vụ còn khả năng thực hiện, tránh để vốn tiếp tục nằm lại.

Các địa phương chưa hoàn thành phân bổ vốn phải khẩn trương hoàn tất nguyên tắc, tiêu chí, định mức phân bổ và tỷ lệ vốn đối ứng thuộc thẩm quyền. Trường hợp chưa hoàn thành phải báo cáo rõ số vốn chưa phân bổ, nguyên nhân, trách nhiệm và cam kết thời hạn hoàn thành.

Đối với các dự án còn vướng mặt bằng, các địa phương cần khẩn trương xác định đối tượng thụ hưởng, hoàn tất việc xác định giá đền bù, nguồn gốc đất và giải phóng mặt bằng. Những vấn đề vượt thẩm quyền phải được làm rõ nguyên nhân, đề xuất phương án xử lý gắn với trách nhiệm của từng cơ quan, đơn vị.

Bộ Tài chính cũng đề nghị các địa phương chủ động xây dựng phương án thi công linh hoạt, dự phòng vật tư, nhân lực để hạn chế ảnh hưởng của mưa bão, thời tiết bất lợi; đồng thời tăng cường kiểm tra những nơi giải ngân chậm, kịp thời xử lý các trường hợp triển khai dàn trải, kém hiệu quả hoặc không đúng đối tượng.

Đáng chú ý, Bộ Tài chính đề nghị xem xét trách nhiệm người đứng đầu nếu để xảy ra chậm trễ do nguyên nhân chủ quan; gắn kết quả thực hiện các Chương trình mục tiêu quốc gia với đánh giá hoàn thành nhiệm vụ, thi đua, khen thưởng cuối năm.

Trước mắt, yêu cầu cấp thiết vẫn là giải quyết phần việc của năm 2026. Khi thời gian thực hiện chỉ còn một quý, mỗi khâu chậm thêm sẽ thu hẹp dư địa giải ngân. Vì vậy, theo Bộ Tài chính, thay vì chờ đến cuối năm mới xử lý phần vốn còn lại, các bộ, địa phương phải xác định rõ việc nào còn vướng, vướng ở đâu, cơ quan nào chịu trách nhiệm và thời hạn hoàn thành, để nguồn lực đã bố trí thực sự đi vào các mục tiêu của Chương trình mục tiêu quốc gia.