Tập đoàn Kokuyo mở rộng hiện diện
Đầu tháng 11/2026, thị trường tài chính Việt Nam ghi nhận thương vụ đáng chú ý khi Tập đoàn Kokuyo (Nhật Bản) hoàn tất nhận chuyển nhượng 100% cổ phần tại Công ty cổ phần Đầu tư Thiên Long An Thịnh (TLAT). Qua pháp nhân này, Kokuyo gián tiếp sở hữu 46,82% vốn điều lệ tại Tập đoàn Thiên Long (mã chứng khoán: TLG).
Kokuyo đang chuẩn bị thủ tục chào mua công khai thêm tối đa 18,19% cổ phiếu TLG từ cổ đông hiện hữu, nâng tổng tỷ lệ sở hữu dự kiến lên 65,01%. Thương vụ trị giá khoảng 27,6 tỷ Yên, tương đương 4.700 tỷ đồng. Cùng thời điểm, nhà sáng lập Cô Gia Thọ, 4 người thân và cộng sự lâu năm đồng loạt gửi đơn từ nhiệm khỏi Hội đồng quản trị. Ông Thọ dự kiến làm Chủ tịch Danh dự từ đầu năm 2027.
Sau 45 năm, từ xưởng sản xuất bút bi thủ công nhỏ lẻ, Thiên Long trở thành doanh nghiệp chi phối hơn 60% thị phần bút viết nội địa và đang bước vào giai đoạn hậu sáng lập. Thương vụ không chỉ là giao dịch cổ phần, mà còn phản ánh xu hướng chuyển giao thế hệ, tái cấu trúc năng lực cạnh tranh của doanh nghiệp tư nhân Việt Nam.
Đối với Kokuyo, thương vụ nằm trong chiến lược mở rộng tại Đông Nam Á. Thành lập năm 1905, tập đoàn hoạt động trong lĩnh vực văn phòng phẩm và giải pháp không gian làm việc, với doanh thu hằng năm vượt 2 tỷ USD. Tuy nhiên, thị trường Nhật Bản chịu sức ép từ suy giảm dân số và xu hướng số hóa. Để thực hiện chiến lược CCC 2030 (Change, Challenge, Create 2030), hướng tới doanh thu 500 tỷ Yên, khoảng 3,2 tỷ USD, Kokuyo cần động lực tăng trưởng mới bên ngoài thị trường truyền thống.
Việt Nam là điểm đến quan trọng. Kokuyo đã hiện diện nhiều năm, với nhà máy tại Hải Phòng và thương hiệu vở Campus. Tuy nhiên, tự xây dựng mạng lưới phân phối bút viết đủ sức cạnh tranh với Thiên Long sẽ cần nhiều thời gian, nguồn lực. Nắm quyền chi phối TLG giúp Kokuyo rút ngắn quá trình thâm nhập thị trường.
Giá trị của Thiên Long không chỉ nằm ở nhà máy, danh mục sản phẩm. Doanh nghiệp có hơn 65.000 điểm bán tại tất cả các tỉnh, thành trong cả nước; là thương hiệu quen thuộc với học sinh, sinh viên, nhân viên văn phòng; cùng năng lực R&D và sản xuất quy mô lớn. Đây là nền tảng để Kokuyo củng cố vị thế tại Việt Nam, phát triển xuất khẩu sang ASEAN.
Ở chiều ngược lại, thương vụ mở ra hướng đi mới cho Thiên Long. Doanh nghiệp duy trì nền tảng tài chính tích cực, với lợi nhuận 9 tháng đầu năm 2026 vượt 422 tỷ đồng. Tuy nhiên, kết quả này chưa bảo đảm dư địa tăng trưởng của các dòng sản phẩm truyền thống còn rộng mở.
Công nghệ số trong trường học, xu hướng “paperless office” (văn phòng không giấy) và hàng giá rẻ Trung Quốc tạo sức ép lên ngành văn phòng phẩm. Thiên Long cần nâng cấp công nghệ, đổi mới sản phẩm, mở rộng thị trường quốc tế. Kokuyo có thể bổ sung kinh nghiệm quản trị, phát triển sản phẩm và mạng lưới kinh doanh.
Sự kết hợp tạo lợi ích bổ trợ: Kokuyo nhanh chóng tiếp cận thị trường với thương hiệu, hệ thống phân phối sẵn có; Thiên Long có thêm nguồn lực nâng cao năng lực cạnh tranh. Cổ đông sáng lập cũng có cơ hội hiện thực hóa giá trị tích lũy sau 45 năm.
Bài học từ thương vụ chuyển giao
Thương vụ gợi mở bốn bài học về M&A, kế nhiệm, tài sản vô hình và lựa chọn đối tác. Thứ nhất, thời điểm chuyển nhượng quyết định đáng kể đến giá trị doanh nghiệp. Doanh nghiệp có kết quả tích cực thường nắm lợi thế đàm phán hơn so với trường hợp tìm đối tác khi hoạt động suy yếu. Thiên Long thực hiện thương vụ khi lợi nhuận vẫn ở mức cao, đạt định giá tiệm cận 4.700 tỷ đồng. Những cam kết về thương hiệu và R&D cũng cho thấy giá trị không chỉ nằm ở tài sản hữu hình, mà còn ở triển vọng phát triển sau giao dịch.
Thứ hai, chuyển giao thế hệ cần được chuẩn bị dài hạn. Nhiều doanh nghiệp tư nhân thành lập trong thập niên 1980–1990 đang đứng trước yêu cầu chuyển giao quyền điều hành. Không phải người kế nhiệm nào cũng đủ năng lực hoặc mong muốn dẫn dắt doanh nghiệp lớn. Gia đình ông Cô Gia Thọ rút khỏi HĐQT, nhường vai trò cho đối tác có kinh nghiệm quốc tế, cho thấy lựa chọn đặt tính liên tục của doanh nghiệp lên trên sở hữu gia đình.
Thứ ba, tài sản vô hình phải được xây dựng trước khi đàm phán M&A. Với Thiên Long, thương hiệu, độ phủ thị trường và mạng lưới phân phối là lợi thế khó tạo dựng trong thời gian ngắn. Máy móc, nhà xưởng có thể mua bằng vốn, nhưng niềm tin người tiêu dùng và quan hệ với hàng chục nghìn điểm bán cần tích lũy lâu dài. Những nền tảng này tạo lợi thế cạnh tranh và nâng sức hấp dẫn đối với nhà đầu tư chiến lược.
Thứ tư, đối tác cùng ngành có thể đem lại giá trị dài hạn hơn giao dịch thuần túy tài chính. Trong khi quỹ đầu tư thường tối ưu hiệu quả vốn theo chu kỳ, Kokuyo có thể khai thác sự bổ trợ về sản phẩm, công nghệ, quản trị và thị trường. Nhờ đó, Thiên Long có điều kiện phát triển hoạt động cốt lõi, thay vì chỉ tái cơ cấu ngắn hạn.
Việc Kokuyo sở hữu 46,82% và dự kiến nâng tỷ lệ lên 65,01% vốn Thiên Long có thể làm dấy lên băn khoăn về bản sắc thương hiệu Việt. Đây là tâm lý dễ hiểu khi doanh nghiệp gắn bó với nhiều thế hệ người tiêu dùng chuyển sang cơ cấu sở hữu có cổ đông nước ngoài chi phối. Tuy nhiên, thay đổi quyền sở hữu không đồng nghĩa thương hiệu mất đi hay những giá trị đã gây dựng bị xóa bỏ.
Điều quan trọng là chủ sở hữu mới bảo tồn lợi thế cốt lõi, chất lượng sản phẩm, bản sắc thương hiệu và năng lực sản xuất tại Việt Nam, đồng thời mở rộng cơ hội phát triển. Nếu triển khai hiệu quả, thương vụ giúp Thiên Long tiếp cận công nghệ, phương thức quản trị và thị trường rộng hơn, tham gia sâu hơn vào chuỗi giá trị toàn cầu.
Thương vụ Kokuyo – Thiên Long cho thấy M&A không nhất thiết là điểm kết thúc của doanh nghiệp nội địa. Trên nền tảng tài chính, thương hiệu và năng lực vận hành vững chắc, chuyển giao có thể mở ra chu kỳ phát triển mới. Thách thức hậu sáng lập là cân bằng lợi ích cổ đông mới với việc gìn giữ giá trị đã tạo dựng.
