Một ca khúc từng khiến ta thích thú vì giai điệu, nhiều năm sau có thể làm ta dừng lại vì một câu hát. Một bài hát từng nghe như chuyện của ai khác, đến một ngày bỗng trở thành câu chuyện của chính mình. Ta không biết tác phẩm đã thay đổi hay chỉ là cuộc đời đã âm thầm cung cấp cho ta một thứ ngôn ngữ mới để hiểu nó.
Đó chính là điều tuyệt vời nhất để về sức sống của một album: nó không giữ người nghe ở lại với thời điểm mình ra đời, mà có thể gặp họ ở nhiều thời điểm khác nhau của cuộc đời.
Phát hành năm 2011, Đường Về là album đầu tay của Quái Vật Tí Hon, gồm 12 ca khúc do Nguyễn Công Hải, thường được gọi là Hải Bột, sáng tác. Ở thời điểm ấy, album xuất hiện như một lựa chọn khác biệt trong bức tranh rock Việt: không đặt trọng tâm vào sự dữ dội hay phô diễn kỹ thuật, không nhất thiết phải đẩy âm lượng lên cao để chứng minh mình là rock. Âm nhạc của Quái Vật Tí Hon pha trộn pop, rock, alternative với những âm hưởng dân dã từ câu vè, câu đối và các chất liệu điện tử; có những khoảng không gian rộng mở, có những đoạn lặng, có khi nhẹ nhàng đến mức tưởng như người hát chỉ đang kể một câu chuyện cho vài người bạn nghe. Những bài hát ấy không mang dáng vẻ của một tuyên ngôn thế hệ. Chúng bắt đầu từ những điều rất riêng: một người đứng bên ô cửa nhìn thời gian trôi, một người nhớ tuổi thơ, một người đàn ông say rượu quên mất đường về nhà, một kẻ tự hỏi vì sao mình cô đơn, một đứa con muốn được trở lại con đường có bàn tay cha dắt lối.
Nhưng chính sự riêng tư ấy lại mở ra một vùng đồng cảm rộng hơn. Bởi những điều Hải Bột viết không xa lạ với đời sống của bất kỳ ai: ta lớn lên, ta rời khỏi một nơi chốn, ta yêu và đôi khi làm tổn thương người khác, ta bị cuốn vào những cuộc vui và những mưu cầu, ta nhận ra có những thứ đã mất đi trước khi kịp gọi tên chúng. Đời sống cứ tiếp tục, còn con người thì thỉnh thoảng mới có cơ hội đứng lại để nhìn xem mình đã đi đến đâu.
Nghe Đường Về như một album của năm 2011, ta có thể nhận ra một dấu ấn âm nhạc riêng. Nghe nó sau nhiều năm, ta còn có thể nhìn thấy một hành trình khác: hành trình của những con người đang học cách sống với thời gian. Không nhất thiết phải xem 12 ca khúc như 12 chương được sắp đặt để kể một câu chuyện thống nhất, nhưng khi đặt cạnh nhau, chúng tạo thành một thế giới có những mối liên hệ đáng suy ngẫm. Trong thế giới ấy, con người thường xuyên đứng giữa hai lực kéo: một bên là những tiếng gọi của cuộc đời, một bên là khát vọng tìm lại điều gì đó đã bị bỏ quên. Và giữa hai phía ấy là câu hỏi lặng lẽ chạy xuyên suốt album: sau tất cả những gì đã đi qua, ta còn nhớ mình muốn trở thành ai, muốn yêu thương điều gì, và muốn trở về đâu?
1. Câu chuyện của 12 bài hát
Album mở đầu bằng Qua Ô Cửa Thời Gian, một nhan đề đã đặt người nghe vào vị trí khá đặc biệt: không phải ở giữa dòng đời, mà ở bên một khung cửa, nhìn dòng đời trôi qua. Nhân vật trong bài hát quan sát bầu trời, đám mây, làn khói, những giấc mơ ngủ vùi và những ngày tháng đang trôi nhanh. Cảm giác được tạo ra không hẳn là nỗi buồn vì một biến cố cụ thể. Đó là thứ buồn bã mơ hồ của một người nhận thấy mình đang sống, nhưng không chắc mình có thực sự tham dự vào cuộc sống ấy hay không.
Điều đáng chú ý là bài hát không chỉ nói về sự thụ động. Những hình ảnh mưa, gió, giấc mơ và ánh bình minh liên tục xuất hiện như những mong muốn được chuyển động, được làm mới, được đánh thức. Nhân vật muốn trở thành một cơn mưa nhỏ để tưới mát những giấc mơ còn ngủ quên. Đó là một hình ảnh có vẻ dịu dàng, nhưng ẩn bên trong là một sự sốt ruột: con người không muốn mãi đứng bên cửa. Họ muốn làm một điều gì đó với những gì còn lại trong mình, dù chưa biết phải bắt đầu từ đâu.
Ở đoạn cuối, ký ức về dòng sông, những khúc quanh, khúc Quan họ và nơi mẹ đưa nôi khiến bài hát mở rộng từ nỗi băn khoăn cá nhân sang câu chuyện nguồn cội. Những điều từng thuộc về ta có thể bị thời gian và những cuộc mưu sinh cuốn đi. Ta không nhất thiết chủ động từ bỏ chúng; đôi khi chỉ cần đi qua đủ nhiều ngã rẽ, ta đã không còn nhớ lần cuối mình hát một khúc hát cũ là khi nào. Có những mất mát không đến bằng tiếng động. Chúng diễn ra âm thầm, trong lúc ta bận rộn với những việc tưởng như quan trọng hơn.
Nếu Qua Ô Cửa Thời Gian là cảm giác đứng nhìn cuộc đời, Ô Trống đưa ta đến gần hơn với những khoảng thiếu hụt nằm bên trong nó. Bài hát bắt đầu bằng một khung cảnh rất đời thường: một người đứng bên cầu, nhìn dòng sông và một chiếc lá rơi. Câu hỏi dòng nước đang chảy ngược hay xuôi nghe tưởng như vu vơ, nhưng lại chứa một sự lưỡng lự quen thuộc. Trong đời sống, không phải lúc nào ta cũng biết mình đang đi đúng hướng. Có những lúc ta chỉ có thể nhìn dòng chảy, tự hỏi liệu mình đang thuận theo nó hay đang cố chống lại một điều không thể thay đổi.
Hình ảnh những chiếc ô trong bài hát gợi ra một cách hình dung về đời sống như tập hợp những khoảng không gian riêng biệt. Có ô đã được lấp đầy, có ô còn trống; có điều ta tưởng mình đã nắm chắc, nhưng đến khi nhìn lại mới nhận ra nó chưa bao giờ trọn vẹn. Câu chuyện về tình yêu vì thế không đứng tách biệt khỏi câu chuyện về đời người. Một mối quan hệ có thể đem lại sự đầy đặn, nhưng không thể chịu trách nhiệm lấp kín mọi khoảng trống của một cá nhân. Ta có thể yêu một người rất nhiều mà vẫn còn những bất an không liên quan đến họ; có thể ở trong một mối quan hệ mà vẫn phải tự đối diện với những thiếu hụt của chính mình.
Sự thú vị của bài hát còn nằm ở cách nó chuyển từ suy tư sang những quan sát có màu sắc trào lộng về đời sống. Cảm giác trống trải không được giữ trong một bầu không khí bi lụy. Nó va vào những câu nói về tình yêu, tiền bạc, lời thề, nợ nần, chuyện vui buồn và những trò chơi của cuộc đời. Chính sự chuyển giọng ấy khiến bài hát có nét gần gũi: con người có thể đang nghĩ về một vấn đề rất sâu xa, nhưng chỉ vài phút sau đã phải quay lại lo chuyện tiền nong, quan hệ, những điều vụn vặt. Đời sống không cho phép ta duy trì mãi một tư thế triết gia. Nó luôn kéo ta trở lại mặt đất.
Nếu hai ca khúc đầu tiên nhìn vào khoảng cách giữa con người với hiện tại, Ngày Hôm Qua nhìn về một khoảng cách khác: khoảng cách giữa ta và chính mình trong quá khứ. Tuổi thơ trong bài hát hiện lên bằng những hình ảnh quen thuộc của một thế giới rộng rãi, nơi cánh diều có thể bay lên và những giấc mơ dường như chưa bị giới hạn bởi bất kỳ điều kiện nào. Nhưng khi trưởng thành, con người nhận ra tự do không đơn giản là một món quà được trao cùng tuổi tác. Ta có nhiều quyền lựa chọn hơn, nhưng cũng có nhiều trách nhiệm hơn; có thể đi xa hơn, nhưng phải tự trả lời cho những gì mình lựa chọn.
Có một nghịch lý trong hành trình trưởng thành: ta thường rời khỏi tuổi thơ để đi tìm tự do, rồi đến một lúc lại nhớ chính cảm giác tự do mà tuổi thơ từng đem lại. Điều đó không có nghĩa trưởng thành là một sai lầm, hay con người nên quay về sống như trẻ nhỏ. Nó chỉ cho thấy tự do không đơn thuần là có nhiều lựa chọn. Tự do còn là khả năng không bị những lựa chọn ấy biến thành một chiếc lồng khác. Có người đạt được nhiều điều mình từng mong muốn, nhưng lại không còn biết vì sao mình mong muốn chúng. Có người đi rất xa, nhưng không còn cảm thấy mình đang đi về phía nào.
Ngày Hôm Qua không giải quyết nghịch lý ấy. Bài hát chỉ giữ lại cảm giác nhớ thương, để người nghe tự nhận ra trong đó những điều mình đã đánh mất hoặc chưa từng kịp có. Đây là một phẩm chất quan trọng của ca khúc hoài niệm: nó không nên chỉ khiến ta muốn quay ngược thời gian. Nó có thể khiến ta nhìn hiện tại bằng một thái độ khác, trân trọng hơn những điều đang có, bởi ta hiểu rằng một ngày bình thường hôm nay rồi cũng sẽ trở thành ký ức.
Đến Đã Bao Lâu Rồi, nỗi nhớ dường như không còn hướng về một thời điểm cụ thể. Nhân vật mong chờ mặt trời, cơn mưa, bình minh và sự bình yên. Những điều được gọi tên đều rất căn bản, gần như hiển nhiên. Nhưng chính sự hiển nhiên ấy lại khiến chúng trở nên đáng quý. Khi cuộc sống không còn nhẹ nhõm, con người mới nhận ra bình yên không phải một trạng thái tự nhiên luôn có sẵn. Nó là điều ta có thể đánh mất, phải tìm lại, và đôi khi không biết tìm ở đâu.
Bốn ca khúc đầu tiên vì vậy tạo thành một vùng cảm xúc có chung một đặc điểm: con người đang cảm thấy thiếu một điều gì đó, nhưng chưa thể gọi tên chính xác. Họ đứng bên cửa, nhìn dòng sông, nhớ tuổi thơ, chờ một bình minh. Những hình ảnh ấy có thể được đọc như biểu hiện của một trạng thái hiện sinh: con người ý thức về sự hữu hạn của mình, về khoảng cách giữa điều mình đang sống và điều mình mong muốn, về sự không trùng khít giữa bản thân hiện tại với bản thân từng tưởng tượng. Nhưng Đường Về không biến những suy tư ấy thành một cuộc khủng hoảng lớn. Nó để chúng hiện diện như một phần bình thường của đời sống.
Sau những ca khúc nghiêng về hoài niệm, Có Một Mặt Trời mở ra một chuyển động khác. Nếu các bài trước thường nhìn vào điều đã mất hoặc điều còn thiếu, bài hát này hướng về một sự hiện diện mới: một đứa trẻ được ví như mặt trời bé nhỏ. Đây là một trong những hình ảnh sáng nhất album, nhưng không phải thứ ánh sáng rực rỡ theo nghĩa phô trương. Nó gần với ánh sáng trong một căn nhà: đủ để làm thay đổi cách người ta nhìn mọi thứ xung quanh.
Một đứa trẻ có thể trở thành trung tâm trong thế giới của cha mẹ, nhưng điều đáng nói hơn là sự xuất hiện của nó làm thay đổi chính những người đã sinh ra nó. Trước khi có con, một người có thể hình dung cuộc đời chủ yếu qua những ham muốn và dự định của bản thân. Sau đó, họ phải học cách nhìn thế giới từ một điểm nhìn khác, nghĩ đến một tương lai không chỉ thuộc về mình. Tình yêu trong bài hát vì thế không chỉ là cảm xúc dành cho một đối tượng. Nó là một sự chuyển dịch trong cách con người tồn tại: từ việc sống cho mình sang việc nhận ra có một người khác mà sự hiện diện của họ khiến mình phải sống khác đi.
Sự dịu dàng của Có Một Mặt Trời cũng cho thấy một khía cạnh khác trong cách viết của Hải Bột: anh không chỉ quan sát đời sống từ vị trí của một người ngoài cuộc. Anh có thể bước vào những mối quan hệ gần gũi, nơi cảm xúc không cần được giải thích quá nhiều. Một lời ru, một hình ảnh đứa trẻ, một cảm giác biết ơn có thể đủ sức tạo nên chiều sâu. Không phải mọi điều quan trọng đều cần được nói bằng giọng nghiêm trang.
Nếu Có Một Mặt Trời là khoảnh khắc con người tìm thấy một điều để yêu thương, Vì Đời kéo ta trở lại với thế giới lộn xộn mà ai cũng phải sống trong đó. Bài hát có sắc thái trào lộng, quan sát những chuyện tiền bạc, công việc, tình yêu, hôn nhân, bạn bè và những va chạm thường nhật. Nó không đứng ở vị trí của một người phán xét xã hội, càng không cố xây dựng một hệ thống đạo lý. Thay vào đó, nó nhìn cuộc đời như một sân khấu nhiều tình huống oái oăm, nơi người ta vừa là nhân vật, vừa là khán giả, đôi khi vừa cười vừa không biết mình nên khóc hay nên cười.
Tiếng cười trong Vì Đời không phải lúc nào cũng xuất phát từ niềm vui. Có những tiếng cười là phản ứng trước sự vô lý, có những tiếng cười là cách con người giảm nhẹ nỗi bất lực của mình. Ta cười vì một chuyện quá quen, vì một người nói điều ai cũng biết, vì một tình huống chẳng có gì mới nhưng vẫn tiếp tục xảy ra. Rồi có lúc, tiếng cười ấy để lại một dư vị hơi chát. Bài hát nhận ra điều đó bằng một tinh thần gần với sự trào phúng dân gian: không cần dựng lên một triết lý đồ sộ, chỉ cần kể đúng những chuyện người ta vẫn gặp là đã có thể nhìn thấy những nghịch lý của xã hội.
Có thể nói Vì Đời là một trong những ca khúc giúp album tránh được nguy cơ trở thành một tập hợp những bản nhạc buồn đẹp đẽ. Nó nhắc người nghe rằng đời sống không chỉ có hoài niệm và những câu hỏi lớn. Nó còn có những chuyện nhỏ nhặt, những mối quan hệ lằng nhằng, những tính toán, những lần bị lừa, những lúc chính mình cư xử không ra gì. Con người không chỉ đáng thương khi cô đơn hay đau khổ. Họ cũng có thể buồn cười, vụng về, tham lam, khôn lỏi và tự mâu thuẫn. Một tác phẩm nhìn con người đủ rộng cần có chỗ cho tất cả những điều ấy.
Từ tiếng cười của Vì Đời, album bước sang một vùng tối hơn với Kẻ Lạ Mặt. Ở đây, một người đàn ông nghe thấy âm thanh của một người đàn ông khác và người phụ nữ mà anh xem là của mình. Bài hát không cần kể lại toàn bộ câu chuyện, không giải thích mối quan hệ đã đi đến điểm này bằng cách nào. Nó đặt người nghe vào khoảnh khắc phát hiện, nơi mọi thứ từng được xem là thân thuộc đột nhiên trở nên xa lạ.
Nhan đề Kẻ Lạ Mặt vì thế có thể được đọc theo nhiều hướng. Kẻ lạ mặt là người đàn ông xuất hiện trong bóng tối, nhưng cũng có thể là người phụ nữ từng thân thuộc, hoặc chính nhân vật đang nhìn thấy một phiên bản xa lạ của bản thân. Khi một mối quan hệ đổ vỡ, ta có thể không nhận ra mình trong những phản ứng của chính mình: cơn giận, sự ghen tuông, cảm giác nhục nhã, mong muốn tha thứ và cả sự bất lực khi không thể tha thứ. Câu hỏi liệu mình đã thực sự tha thứ hay chỉ đang cố nói rằng mình tha thứ trở thành một trong những điểm căng thẳng nhất của bài hát.
Sau phản bội là sự mặc cảm trong Vết Nhơ. Nếu Kẻ Lạ Mặt đặt con người trước lỗi lầm của người khác, Vết Nhơ đưa họ vào cuộc đối diện với lỗi lầm của chính mình. Nhân vật tự hỏi vì sao người khác còn muốn ở bên mình, liệu có thể xóa đi những gì đã xảy ra, liệu một người mang theo quá khứ không sạch sẽ có còn được đón nhận hay không. Đây là một câu hỏi sâu hơn cảm giác hối hận thông thường. Nó chạm đến sự khác biệt giữa việc biết mình đã làm điều sai và việc tin rằng bản thân mình chỉ còn là điều sai ấy.
Tội lỗi có thể là một phản ứng đạo đức cần thiết. Nó giúp con người nhận ra mình đã gây tổn thương, đã vượt qua một giới hạn, đã không sống đúng với điều mình tin là đúng. Nhưng mặc cảm có thể đi xa hơn: nó khiến người ta đồng nhất toàn bộ con người mình với một sai lầm, như thể từ đó về sau không còn khả năng nào khác để định nghĩa bản thân. Khi ấy, câu hỏi không còn là “Tôi đã làm gì?” mà trở thành “Tôi là ai sau khi đã làm điều đó?”. Đó là một câu hỏi nặng nề, bởi nó đe dọa cả khả năng được yêu thương lẫn khả năng tự tha thứ.
Một trong những ý niệm đáng chú ý của Vết Nhơ nằm ở việc nước mắt không thể lau sạch câu chuyện ngày hôm qua. Quá khứ không biến mất chỉ vì ta đau khổ về nó. Sự hối hận không tự động sửa chữa hậu quả, và việc được người khác tha thứ cũng không có nghĩa mọi thứ lập tức trở lại nguyên vẹn. Nhưng bài hát còn mở ra một hướng khác: con người có thể học cách thương lấy phần nhỏ bé, yếu đuối và không hoàn hảo của mình. Điều đó không đồng nghĩa với việc phủ nhận trách nhiệm. Trái lại, chỉ khi không còn phải dành toàn bộ năng lượng để tự kết án, ta mới có thể nhìn thẳng vào điều mình đã làm và tìm cách sống khác đi.
Đây là một cách đọc có thể mở rộng ra ngoài bài hát: lòng trắc ẩn với bản thân không phải là đặc quyền dành cho người vô tội. Nó có ý nghĩa nhất khi dành cho những người hiểu rằng mình từng sai, không thể xóa bỏ điều đã xảy ra, nhưng vẫn phải tiếp tục sống và chịu trách nhiệm cho những gì còn lại. Vết Nhơ không đưa ra một lời giải quyết trọn vẹn. Nó chỉ đặt câu hỏi liệu đời sống có còn đủ rộng để ôm lấy một con người không hoàn hảo hay không.
Nếu xem Đường Về như một hành trình cảm xúc, ca khúc mang tên album nằm ở vị trí đặc biệt. Nó không chỉ là một bài hát trong danh sách 12 ca khúc, mà còn là nơi nhiều hình ảnh và câu hỏi trước đó dường như gặp nhau. Con người trong bài hát bị cuốn vào dòng người, những tiếng gọi mời, những cuộc vui và những chuyển động không ngừng. Họ nhớ đến những câu hát, những điều từng thân thuộc, rồi chợt nghe một lời nhắc: đã đến lúc trở về.
Nhưng trở về đâu? Đây là câu hỏi quan trọng hơn cả địa điểm cụ thể. Trong bài hát, những hình ảnh về dòng người, dòng nước, những khúc hát Nam Bộ, gió mùa và con đường dài tạo ra cảm giác một cá nhân đang bị cuốn đi trong một thế giới rộng lớn hơn mình. Người ta có thể sống giữa rất nhiều người mà vẫn đánh mất cảm giác thuộc về. Có thể đi qua nhiều nơi, tham gia nhiều cuộc vui, nghe nhiều lời mời gọi mà không còn nhớ điều gì từng khiến mình muốn bước đi.
Hải Bột từng chia sẻ với chúng tôi rằng khi viết Đường Về, anh nghĩ nhiều hơn về sự ra đi: nếu chưa từng đi đâu thì không có lý do gì để trở về. Ý nghĩ ấy mở ra một cách hiểu quan trọng về nhan đề album. Trở về không phải là phủ nhận cuộc hành trình, cũng không phải lời kêu gọi con người quay lưng với thế giới để tìm sự an toàn trong một nơi chốn quen thuộc. Muốn trở về, trước hết phải có một cuộc ra đi. Phải có trải nghiệm về những điều nằm ngoài mình, phải va chạm, phải bị cuốn đi, có khi phải lạc đường, mới có thể nhận ra đâu là điều mình thực sự muốn giữ lại.
Ở nghĩa đó, trở về không phải một động tác ngược chiều thời gian. Không ai có thể quay lại nguyên vẹn nơi mình từng rời đi, bởi cả nơi chốn lẫn con người đều đã thay đổi. Trở về là một hành động nhận thức: ta nhìn lại những điều đã qua bằng hiểu biết mà trước đây mình chưa có. Một ngôi nhà có thể vẫn nằm ở con phố cũ, nhưng người trở về không còn là đứa trẻ ngày nào. Cha mẹ có thể vẫn ở đó, nhưng thời gian đã để lại trên họ những dấu vết mà đứa con từng không để ý. Những bài hát cũ vẫn được hát bằng giai điệu ấy, nhưng người nghe đã trải qua những cuộc chia tay, những mất mát và những lần tự hỏi mình đang sống vì điều gì.
Đường Về vì thế không chỉ nói về nỗi nhớ. Nó nói về khả năng nhận ra mình đã quên. Có thể ta không đánh mất bản thân trong một khoảnh khắc kịch tính nào. Ta chỉ dần dần đổi hướng theo những mục tiêu mới, những kỳ vọng của người khác, những nhu cầu phải giải quyết ngay lập tức. Đến một ngày, ta nhận ra mình vẫn đang sống, vẫn làm việc, vẫn gặp gỡ, vẫn đi qua những ngày tháng bận rộn, nhưng một phần nào đó trong mình đã không còn được lắng nghe. Câu hỏi “đã bao giờ ta nhớ tiếng ca?” trong bài hát vì thế có thể được hiểu rộng hơn: ta còn nhớ điều gì từng làm mình rung động, điều gì từng khiến mình muốn bắt đầu, điều gì từng khiến ta cảm thấy cuộc sống có ý nghĩa?
Ngay sau Đường Về là Vợ Ơi Anh Đã Sai Rồi, một ca khúc có vẻ nhẹ nhõm và hài hước hơn, nhưng lại tiếp tục khai thác chủ đề ra đi và trở về theo cách rất cụ thể. Nhân vật là một người đàn ông mải mê với bạn bè, rượu chè, những cuộc vui và những câu chuyện không đầu không cuối. Trong lúc ấy, anh bỏ quên vợ, cha mẹ và những điều thân thuộc. Bài hát không xây dựng hình tượng một kẻ xấu xa. Anh ta giống một người bình thường, có thể dễ dàng nhận ra trong đời sống: thích vui, thích được bạn bè gọi tên, thích cảm giác mình còn tự do, và cứ nghĩ những người ở nhà sẽ luôn chờ mình.
Câu chuyện này có thể được đọc như một suy tư về sự trưởng thành. Trưởng thành không nhất thiết là từ bỏ niềm vui, cũng không có nghĩa con người phải sống trong trạng thái nghiêm túc thường trực. Nó bắt đầu từ khả năng nhận ra hành động của mình có liên quan đến cuộc đời người khác. Ta không thể chỉ xem mình là nhân vật chính trong mọi câu chuyện. Có những người đang chờ ta, có những công việc cần ta có mặt, có những mối quan hệ không thể tồn tại mãi bằng sự chịu đựng một chiều. Một lời xin lỗi không làm thời gian quay lại, nhưng ít nhất nó thừa nhận rằng ta đã có phần trách nhiệm trong điều đã xảy ra.
Từ sự hối lỗi trong một mối quan hệ cụ thể, Ông Trời Cô Đơn đưa nỗi cô độc lên một không gian rộng lớn hơn. Nhân vật nhìn những đôi chim, những đôi tình nhân, những bước chân đi cùng nhau rồi tự hỏi vì sao mình vẫn một mình. Nhưng bài hát không dừng ở câu hỏi cá nhân. Người hát ngẩng lên nhìn trời và tự hỏi liệu đất trời có giống mình hay không, liệu ông trời có cô đơn, liệu bà trời đang ở đâu.
Đó là một ý tưởng vừa ngộ nghĩnh vừa có sức gợi. Con người thường nhân hóa thế giới để hiểu những điều mình không thể giải thích. Khi cô đơn, ta có thể tưởng tượng rằng ngay cả ông trời cũng cô đơn; khi đau khổ, ta có thể nghĩ đến một vũ trụ cũng mang trong nó những mất mát; khi yêu, ta dễ nhìn thấy những cặp đôi ở khắp nơi. Thế giới bên ngoài đôi khi trở thành tấm gương phản chiếu trạng thái bên trong. Ta không chỉ nhìn thấy những gì đang có, mà còn nhìn thấy những gì mình đang thiếu.
Ở tầng sâu hơn, Ông Trời Cô Đơn đặt ra một câu hỏi hiện sinh bằng hình thức rất đời thường: liệu cô đơn có phải một tình trạng không thể tránh khỏi của con người? Ta có thể yêu, kết đôi, sống cùng nhau, nhưng không bao giờ hoàn toàn bước vào bên trong trải nghiệm của người khác. Mỗi người vẫn có một vùng riêng mà không ai có thể thay mình đi qua. Nhưng điều đó không có nghĩa mọi kết nối đều vô nghĩa. Có lẽ giá trị của tình yêu và tình bạn nằm ở chỗ chúng ta biết mình không thể xóa bỏ hoàn toàn sự cô độc của nhau, nhưng vẫn lựa chọn ở bên nhau trong giới hạn có thể.
Ca khúc cuối cùng, Cho Con Được Trở Về, đưa ý niệm trở về đến một điểm gần gũi và cụ thể nhất: gia đình. Người con bước qua con phố cũ, nhớ bàn tay cha dắt lối, nhớ những giọt mồ hôi của mẹ nơi phiên chợ chiều. Rồi một ngày, chàng trai gặp một cô gái, rời khỏi những ký ức tuổi thơ để bước vào cuộc đời riêng. Anh đi xa, gặp những nhọc nhằn, mỏi mệt, cảm giác lạc lõng giữa một thế giới rộng lớn. Cuối cùng, điều anh mong muốn lại rất giản dị: được nắm tay cha mẹ, được trở về.
Đây là một câu chuyện có vẻ quen thuộc, nhưng sự quen thuộc không làm nó mất đi ý nghĩa. Bởi trong đời sống, có những điều chỉ trở nên rõ ràng khi ta không còn được sống bên cạnh chúng như trước. Khi còn nhỏ, ta có thể xem sự chăm sóc của cha mẹ là điều hiển nhiên. Ta không nhìn thấy hết công sức đằng sau một bữa cơm, một buổi chợ, một con đường được đưa đón. Đến khi rời khỏi nhà, phải tự lo cho mình, ta mới hiểu sự bình thường ấy được tạo nên từ rất nhiều hy sinh không tên.
Điều khiến Cho Con Được Trở Về không chỉ là một bài hát hoài niệm nằm ở sự hiện diện của thời gian. Cha mẹ không phải những nhân vật bất biến trong ký ức. Họ già đi. Những con phố có thể thay đổi. Ngôi nhà có thể không còn nguyên vẹn. Trở về vì thế không phải một lựa chọn có thể để dành vô thời hạn. Ta thường nghĩ mình có thể quay lại bất cứ lúc nào, nhưng thời gian không ký vào một thỏa thuận như thế. Có những người vẫn ở đó hôm nay, nhưng không có lời bảo đảm rằng họ sẽ còn ở đó trong lần trở về tiếp theo.
Bài hát không cần đẩy nỗi buồn ấy đến tận cùng. Chỉ cần đặt người con trước ký ức về cha mẹ, đặt mong muốn trở về bên cạnh sự mỏi mệt của một cuộc đời xa nhà, đã đủ để người nghe tự liên hệ với trải nghiệm của mình. Không phải ai cũng có một tuổi thơ êm đềm, không phải gia đình nào cũng là nơi an toàn, và không phải mọi cuộc trở về đều có thể diễn ra. Nhưng hình ảnh một người muốn tìm lại nơi mình từng được chăm sóc vẫn chạm đến một nhu cầu căn bản: nhu cầu được thuộc về một nơi nào đó, được nhìn nhận không phải bằng thành tích hay vai trò xã hội, mà đơn giản vì mình là mình.
2. Vì sao ta vẫn quay lại với Đường Về sau từng ấy năm?
Một album có thể được yêu thích ở thời điểm phát hành vì nhiều lý do: nó mới mẻ, nó khác biệt, nó có một vài ca khúc nổi bật, nó gắn với ký ức của một nhóm người nghe. Nhưng để tiếp tục được tìm lại sau nhiều năm, một tác phẩm cần thêm một phẩm chất khác. Nó phải có khả năng sống cùng những trải nghiệm mà người nghe chưa có vào lần đầu tiếp xúc.
Với Đường Về, điều ấy có thể bắt đầu từ chính cách album nói về những vấn đề không bị giới hạn bởi một thời đại. Công nghệ thay đổi, gu thưởng thức thay đổi, cấu trúc của ngành công nghiệp âm nhạc thay đổi, nhưng con người vẫn phải đối diện với tuổi thơ, gia đình, tình yêu, tiền bạc, trách nhiệm, sự cô đơn và cái chết. Những vấn đề ấy không đứng yên, nhưng chúng không biến mất. Mỗi thế hệ có thể trải nghiệm chúng trong một bối cảnh khác, bằng một ngôn ngữ khác, song những câu hỏi căn bản vẫn còn đó.
Điều này không có nghĩa Đường Về là một album vượt thời gian theo kiểu hoàn toàn tách khỏi thời điểm ra đời. Ngược lại, nó mang dấu ấn của một giai đoạn cụ thể trong rock Việt, của những lựa chọn âm nhạc và cách biểu đạt từng tạo nên bản sắc của Quái Vật Tí Hon. Nhưng tác phẩm không bị khóa chặt trong bối cảnh ấy. Nó có những điểm neo đủ cụ thể để người nghe cảm thấy chân thật, đồng thời có những khoảng mở đủ rộng để mỗi người đặt trải nghiệm riêng vào.
Hãy thử hình dung cách một người nghe có thể tiếp xúc với album ở những giai đoạn khác nhau. Khi còn trẻ, Ngày Hôm Qua có thể chỉ là một bài hát gợi nhớ tuổi thơ, còn Vì Đời là một ca khúc vui tai, có những câu chữ hóm hỉnh. Người nghe có thể thích Kẻ Lạ Mặt vì không khí và giai điệu mà chưa thực sự hiểu cảm giác một mối quan hệ sụp đổ từ bên trong. Cho Con Được Trở Về có thể chỉ là một bài hát về gia đình, nghe qua rồi để đó.
Nhưng vài năm sau, khi đã rời khỏi nhà, tự lo cho cuộc sống, trải qua một mối tình không trọn vẹn hoặc nhận ra cha mẹ không còn trẻ, những ca khúc ấy có thể đổi nghĩa. Ngày Hôm Qua không còn chỉ là nỗi nhớ tuổi thơ, mà là nhận thức rằng có những điều ta không thể lấy lại. Vì Đời không còn chỉ gây cười, mà trở thành một cách nhìn về những va chạm mà ta từng nghĩ mình sẽ không bao giờ gặp. Kẻ Lạ Mặt có thể khiến người nghe nghĩ đến sự mong manh của niềm tin. Cho Con Được Trở Về có thể trở thành một lời nhắc về thời gian, về những cuộc gọi chưa thực hiện, những lần về thăm nhà cứ bị trì hoãn bởi công việc và những dự định khác.
Rồi khi đi qua thêm một vài giai đoạn nữa, người nghe có thể lại tìm thấy điều khác. Một người từng là đứa con muốn rời nhà có thể trở thành cha mẹ của một đứa trẻ, và lúc ấy Có Một Mặt Trời sẽ mang một ý nghĩa mới. Một người từng nghĩ mình không cần ai có thể nhận ra Ông Trời Cô Đơn không chỉ nói về nỗi cô độc của người độc thân. Một người từng trách móc người khác có thể nghe Vết Nhơ bằng sự thấu hiểu dành cho những sai lầm của chính mình.
Đây là khả năng đặc biệt của những tác phẩm có chiều sâu trải nghiệm: chúng không chỉ được nghe lại, mà còn được đọc lại bằng một đời sống khác. Một câu hát không thay đổi, nhưng ý nghĩa của nó trong ta thay đổi vì ta đã có thêm những điều để liên hệ. Có thể lần đầu ta nghe một bài hát bằng tai, lần sau ta nghe nó bằng ký ức, và lần tiếp theo nữa ta nghe nó bằng những điều mình đã mất.
Sức sống của album còn nằm ở việc nó không ép người nghe phải trở thành một phiên bản tốt đẹp hơn sau khi nghe xong. Đường Về không đưa ra một bộ quy tắc để sống, không nói rằng con người phải luôn biết ơn, phải tha thứ, phải trở về với gia đình, phải từ bỏ những cuộc vui hay phải tìm thấy một mục đích cao cả. Các nhân vật trong album vẫn được phép ích kỷ, cô đơn, lạc lối, say xỉn, hối hận và không biết mình phải làm gì tiếp theo. Họ không được lý tưởng hóa để trở thành những tấm gương đạo đức.
Đây là một điều quan trọng. Người nghe thường không cần thêm một tác phẩm nhắc mình phải sống đúng. Đời sống đã có quá nhiều tiếng nói yêu cầu ta phải thành công, phải tích cực, phải có mục tiêu, phải biết cân bằng, phải yêu thương đúng cách. Đôi khi điều ta cần là một tác phẩm cho phép mình được nhìn thấy những phần không hoàn hảo của bản thân mà không lập tức bị kết án. Không phải để dung túng cho sai lầm, mà để có đủ bình tĩnh nhìn nhận nó.
Trong Vết Nhơ, con người phải sống với quá khứ không thể xóa. Trong Kẻ Lạ Mặt, sự tha thứ vẫn còn là một điều chưa chắc chắn. Trong Vợ Ơi Anh Đã Sai Rồi, lời xin lỗi xuất hiện sau khi người đàn ông đã nhận ra mình bỏ quên những điều quan trọng. Không bài hát nào biến việc nhận lỗi thành một màn thanh tẩy dễ dàng. Chúng hiểu rằng con người thường phải sống tiếp cùng những điều mình không thể sửa chữa hoàn toàn. Và chính vì thế, họ cần một cơ hội để bắt đầu lại, dù không thể trở lại như trước.
Một phẩm chất khác khiến album có thể được nghe lại là sự cân bằng giữa suy tư và hài hước. Nếu chỉ có những ca khúc buồn, Đường Về có thể trở thành một thế giới quá nặng nề. Nếu chỉ có những bài hát vui và trào lộng, album có thể thiếu chiều sâu. Nhưng ở đây, hai sắc thái liên tục đan xen. Một người có thể đứng bên ô cửa và nghĩ về thời gian, rồi lại bật cười trước những chuyện đời. Một người có thể say trong cuộc vui, nhưng cuối cùng nhận ra mình đã bỏ quên gia đình. Một người có thể hỏi ông trời về nỗi cô đơn bằng một hình ảnh ngộ nghĩnh, nhưng câu hỏi phía sau vẫn rất thật.
Đó cũng là cách đời sống vận hành. Không ai buồn liên tục trong mọi khoảnh khắc, cũng không ai có thể vui vẻ mãi. Ta có thể đang trải qua một chuyện rất khó khăn nhưng vẫn cười vì một câu đùa; có thể vừa nhận ra một điều quan trọng lại lập tức phải quay về giải quyết một việc rất nhỏ. Cảm xúc của con người không được chia thành những ngăn riêng biệt. Chúng chồng lên nhau, đôi khi mâu thuẫn, đôi khi chuyển đổi chỉ trong vài phút. Một album có thể chứa được sự phức tạp ấy thường có cơ hội đồng hành lâu hơn với người nghe.
Cũng cần nói đến sự chân thành trong cách viết. Chân thành không có nghĩa mọi câu chữ đều phải là lời thú nhận trực tiếp, hay người sáng tác phải kể chính xác những gì đã xảy ra trong đời mình. Chân thành ở đây là cảm giác những câu chuyện không được dựng lên chỉ để tạo hiệu ứng. Chúng có sự vụng về, đôi khi có những hình ảnh kỳ lạ, có câu nói như buột miệng, có những đoạn chuyển từ nghiêm túc sang bông đùa. Nhưng chính sự không quá trau chuốt ấy khiến người nghe có cảm giác đang tiếp xúc với một thế giới sống, chứ không phải một sản phẩm được tính toán để tạo ra một phản ứng duy nhất.
Có lẽ điều này cũng lý giải vì sao sự mộc mạc của album không làm nó trở nên cũ kỹ. Một tác phẩm chỉ dựa vào sự hợp thời có thể mất đi sức hút khi thời trang thay đổi. Nhưng một tác phẩm có bản sắc riêng, có cách nhìn và cách biểu đạt nhất quán, vẫn có thể được tìm lại dù bối cảnh đã khác. Sự mộc mạc trong Đường Về không phải một thủ pháp để tạo vẻ hoài cổ. Nó là lựa chọn phù hợp với những câu chuyện mà album muốn kể. Khi con người đang nói về cha mẹ, tuổi thơ, những lần mắc lỗi và nỗi cô đơn, đôi khi một câu hát gần với lời nói thường ngày lại có sức nặng hơn một hình ảnh được trau chuốt quá mức.
Điều cuối cùng, và có lẽ cũng là điều quan trọng nhất, nằm ở nhan đề album. Đường Về không hứa hẹn một nơi chốn hoàn hảo để con người tìm thấy bình yên. Nó chỉ gợi ra khả năng rằng sau những cuộc đi xa, ta vẫn có thể nhận ra một điều gì đó đáng để quay lại. Có thể đó là gia đình, một người mình yêu, một ký ức, một khúc hát, một ước mơ cũ hoặc đơn giản là khả năng sống chậm lại để lắng nghe bản thân. Đường về không nhất thiết là con đường dẫn đến một địa điểm. Đôi khi nó là con đường đưa ta trở lại với những giá trị mình từng biết nhưng đã không còn chú ý.
3. Trở về, nhưng không phải để trở thành người cũ
Có thể Hải Bột viết Đường Về từ những trải nghiệm của riêng mình, từ những quan sát về cuộc sống và những điều anh đã đi qua. Nhưng một người nghe khác có thể tìm thấy trong Ngày Hôm Qua tuổi thơ của họ, trong Kẻ Lạ Mặt một mối tình đã mất, trong Vợ Ơi Anh Đã Sai Rồi một lần nhận ra mình đã vô tâm, trong Cho Con Được Trở Về hình ảnh cha mẹ đang già đi. Những câu chuyện riêng tư ấy gặp nhau ở một điểm: con người luôn phải học cách sống với khoảng cách giữa điều mình từng có, điều mình đang có và điều mình biết rằng một ngày nào đó có thể không còn.
Nếu có một điều mà Đường Về gợi nhắc sau 12 ca khúc, có lẽ đó không phải lời khuyên hãy sống chậm, hãy yêu thương gia đình hay hãy trân trọng hiện tại. Những lời khuyên ấy đúng, nhưng cũng dễ trở thành khẩu hiệu nếu không đi qua trải nghiệm thật. Album chỉ kể những câu chuyện, đôi khi rất vụn vặt, đôi khi buồn cười, đôi khi buồn bã. Nó để người nghe tự tìm thấy điều mình cần. Và có lẽ đó là một cách tôn trọng người nghe: không quyết định thay họ phải cảm thấy gì, không áp đặt một kết luận duy nhất lên những trải nghiệm vốn rất khác nhau.
Một tác phẩm không nhất thiết phải trả lời được mọi câu hỏi để trở nên có ý nghĩa. Có những tác phẩm đáng nhớ vì chúng biết giữ lại câu hỏi, để người nghe mang theo và tiếp tục suy nghĩ. Đường Về có những khoảng trống như thế. Nó không giải thích vì sao con người luôn thấy thiếu một điều gì đó, không nói làm thế nào để tha thứ hoàn toàn, không bảo đảm rằng trở về sẽ tìm thấy người mình muốn gặp, cũng không hứa rằng sau một cuộc đời nhiều va đập, mọi thứ sẽ được sắp xếp lại ngay ngắn. Nhưng nó nhận ra những câu hỏi ấy tồn tại, và đặt chúng vào âm nhạc bằng một giọng điệu đủ gần gũi để ta có thể nghe đi nghe lại.
Có lẽ lần đầu tiên nghe Đường Về, ta chỉ cần một vài giai điệu để yêu thích nó. Lần tiếp theo, ta nhận ra những câu hát mình từng bỏ qua. Một lần khác nữa, ta bỗng thấy một nhân vật trong album giống mình hơn trước. Rồi đến một ngày, có thể ta không còn nghe album như nghe một tác phẩm âm nhạc, mà như mở lại một cuốn sổ ghi những điều mình từng trải qua, dù những dòng chữ ấy được viết bởi một người khác.
Thời gian không làm cho mọi thứ trở nên đẹp hơn. Nó có thể khiến ta quên, khiến ta mỏi mệt, khiến những điều từng thân thuộc trở nên xa xôi. Nhưng thời gian cũng trao cho ta khả năng hiểu lại những điều cũ bằng một nhận thức mới. Ta không thể trở về nguyên vẹn với ngày hôm qua, cũng không thể sống lại tuổi thơ, sửa hết những sai lầm hay giữ mọi người ở lại bên mình mãi mãi. Điều ta có thể làm là nhìn lại, nhận ra điều gì vẫn còn quan trọng, và học cách không bỏ quên nó thêm một lần nữa.
Có những cuộc ra đi khiến ta hiểu thế giới rộng lớn đến nhường nào. Cũng có những cuộc trở về khiến ta nhận ra, sau tất cả những gì đã đi qua, điều mình tìm kiếm chưa bao giờ chỉ là một nơi để đặt chân đến. Đôi khi, đó là một con người, một ký ức, một lời xin lỗi, một ước mơ cũ, hay một phiên bản của chính mình mà ta đã bỏ quên trên đường.
Và có lẽ, Đường Về vẫn còn ở đó không phải để giữ ta lại với năm 2011, mà để gặp ta ở bất kỳ năm tháng nào sau đó. Mỗi lần quay lại, ta không nhất thiết tìm thấy điều mới trong album. Ta chỉ nhận ra mình đã có thêm một chút cuộc đời để hiểu những điều vẫn luôn nằm ở đó.
