Đề xuất đổi cách phân bổ nguồn lực cho Chương trình mục tiêu quốc gia

Không chỉ phân bổ theo nhu cầu

Qua tiếp thu ý kiến góp ý, phương án được Bộ Tài chính hoàn thiện theo hướng không phân bổ ngân sách đơn thuần theo nhu cầu đăng ký, mà kết hợp giữa nhu cầu với kết quả thực hiện mục tiêu, năng lực và điều kiện sẵn sàng triển khai.

Theo dự thảo Tờ trình, ngân sách trung ương trong trung hạn sẽ được phân bổ trên cơ sở các nhóm tiêu chí chung như dân số, diện tích, mức độ khó khăn, khả năng cân đối ngân sách, tỷ lệ hộ nghèo, hộ cận nghèo, tỷ lệ đồng bào dân tộc thiểu số… Cùng với đó là các tiêu chí riêng đối với vốn đầu tư phát triển và chi thường xuyên, phản ánh mức độ thiếu hụt của từng nhóm mục tiêu.

Điểm đáng chú ý là phân bổ ngân sách trung ương hàng năm sẽ gắn với kết quả giải ngân, kết quả thực hiện mục tiêu, khả năng tổ chức thực hiện và mức bố trí vốn đối ứng. Nguồn vốn được phép điều chuyển từ nhiệm vụ chậm tiến độ sang nhiệm vụ có khả năng giải ngân và hoàn thành tốt hơn.

Đề xuất này được đặt trong bối cảnh hiệu quả giải ngân của các chương trình mục tiêu quốc gia giai đoạn trước còn hạn chế. Đến hết năm 2025, giải ngân ngân sách trung ương mới đạt khoảng 76,8% kế hoạch, dự toán đã phân bổ, giao. Riêng năm 2025, phải hủy dự toán 944,866 tỷ đồng chi đầu tư của 3 chương trình do một số bộ chưa hoàn thiện thủ tục đầu tư, không có khả năng thực hiện trong năm.

Như vậy, khả năng hấp thụ vốn và kết quả thực hiện sẽ trở thành căn cứ quan trọng trong phân bổ vốn, thay vì chỉ dựa vào nhu cầu được đăng ký từ đầu kỳ.

Giữ tổng nguồn lực nhưng cơ cấu linh hoạt hơn

Một nội dung quan trọng được hoàn thiện trong hồ sơ là xử lý tổng nguồn lực thực hiện chương trình.

Mức độ hài lòng của người dân sẽ được đưa vào hệ thống đánh giá chương trình mục tiêu quốc gia. Ảnh minh họa

Theo phương án trình Chính phủ, tổng nguồn lực vẫn giữ ở mức 808.558 tỷ đồng, gồm 345.000 tỷ đồng ngân sách trung ương; 395.392 tỷ đồng ngân sách địa phương; 23.000 tỷ đồng ngân sách nhà nước thực hiện tín dụng chính sách; 20.429 tỷ đồng vốn đối ứng của cơ sở giáo dục và 24.737 tỷ đồng nguồn huy động hợp pháp khác.

Tuy nhiên, Chính phủ đề xuất được rà soát, quyết định cơ cấu từng nguồn vốn, thay vì xác định cứng tỷ trọng chi đầu tư và chi thường xuyên trong tổng ngân sách trung ương.

Theo dự thảo, việc cơ cấu lại nguồn lực phải bảo đảm sử dụng ngân sách hiệu quả, đúng mục tiêu và triệt để tiết kiệm chi thường xuyên. Ngân sách trung ương được định hướng tập trung cho các công trình, dự án lớn, có tính lan tỏa và những nhiệm vụ hỗ trợ trực tiếp cho các đối tượng yếu thế.

Ngược lại, những khoản chi như hội nghị, hội thảo, tuyên truyền, kiểm tra, đánh giá thực hiện chương trình được định hướng để các địa phương chủ động bố trí tùy khả năng cân đối ngân sách. Các bộ, cơ quan trung ương thực hiện những nhiệm vụ thuộc chức năng quản lý ngành, lĩnh vực bằng nguồn ngân sách được bảo đảm.

Cách làm này nhằm xử lý một trong những hạn chế của các chương trình trước đây là nhiều nội dung tương đồng nhưng được bố trí ở các chương trình, dự án, tiểu dự án khác nhau, làm tăng đầu mối quản lý, thủ tục phối hợp và chi phí tổ chức thực hiện.

Phân cấp mạnh, địa phương chịu trách nhiệm đến cùng

Một điểm được nhấn mạnh trong phương án mới là tăng phân cấp, phân quyền theo nguyên tắc “địa phương quyết, địa phương làm, địa phương chịu trách nhiệm”.

Theo đó, trên cơ sở khung nội dung và cơ chế chính sách chung, địa phương được tự lựa chọn, quyết định danh mục nhiệm vụ, dự án; xác định thứ tự ưu tiên; phân bổ chi tiết, điều chỉnh, điều chuyển vốn giữa các nhiệm vụ, dự án và lựa chọn phương thức thực hiện phù hợp với điều kiện thực tế.

Đổi lại, địa phương phải chịu trách nhiệm toàn diện về đối tượng, định mức, giá, khối lượng, chất lượng, tiến độ, hiệu quả và khả năng vận hành sau đầu tư.

Ở cấp trung ương, vai trò của các bộ cũng được phân định lại. Các bộ quản lý ngành tập trung vào thiết kế chính sách, xây dựng chỉ tiêu, tiêu chí chuyên môn và đánh giá kết quả đầu ra, không thực hiện vai trò trung gian trong phân bổ và quyết toán ngân sách.

Bộ Tài chính là đầu mối tổng hợp về phân bổ, sử dụng, thanh toán, quyết toán ngân sách nhà nước và kết quả thực hiện chương trình để báo cáo Chính phủ, Thủ tướng Chính phủ và Quốc hội.

Theo Bộ Tài chính, cách phân công này nhằm giảm tầng nấc trung gian, đồng thời gắn quyền quyết định với trách nhiệm về kết quả thực hiện.

Vốn được phân bổ theo kết quả, không chỉ theo tỷ lệ giải ngân

Một điểm mới đáng chú ý trong phương án mới là chuyển mạnh sang đánh giá chương trình bằng kết quả đầu ra thông qua một Bộ tiêu chí chấm điểm và hệ thống chỉ số cụ thể.

Không chỉ theo dõi tiến độ giải ngân, hệ thống còn đánh giá mức độ hoàn thành các mục tiêu về văn hóa, giáo dục và đào tạo, y tế, dân số, nông thôn mới và phát triển kinh tế – xã hội vùng đồng bào dân tộc thiểu số và miền núi.

Tiến độ thực hiện, kết quả giải ngân, việc chấp hành chế độ báo cáo và mức độ hài lòng của người dân cũng được đưa vào hệ thống đánh giá.

Cùng với đó, chương trình sẽ được quản lý trên cơ sở dữ liệu dùng chung, theo dõi đồng bộ mục tiêu, nguồn lực, danh mục dự án, tiến độ, giải ngân, quyết toán, đối tượng thụ hưởng và sản phẩm đầu ra. Kết quả thực hiện sẽ là căn cứ để phân bổ vốn, điều chuyển nguồn lực và đánh giá trách nhiệm của cơ quan, đơn vị, người đứng đầu.

Đáng chú ý, cơ sở dữ liệu được yêu cầu có khả năng phân tách theo giới tính, dân tộc, độ tuổi, tình trạng khuyết tật, mức sống và địa bàn. Đây là cơ sở để đánh giá thực chất hơn mức độ tiếp cận, thụ hưởng chính sách của từng nhóm dân cư, tránh việc các chỉ số tổng hợp che khuất những nhóm còn chưa được hỗ trợ đầy đủ.

Bảo đảm không “đứt gãy” trong giai đoạn chuyển tiếp

Cùng với việc thay đổi phương thức quản lý, Bộ Tài chính cũng hoàn thiện phương án xử lý các nhiệm vụ đang triển khai.

Theo đó, những nhiệm vụ đã được phê duyệt, bố trí vốn và triển khai trong năm 2026 tiếp tục được thực hiện, thanh toán và quyết toán theo các quy định đã ban hành, bảo đảm không làm gián đoạn quá trình thực hiện.

Việc lập dự toán và kế hoạch vốn ngân sách trung ương năm 2027 sẽ được thực hiện theo quy định hiện hành, để trình Quốc hội quyết định phân bổ tại Kỳ họp thứ hai, Quốc hội khóa XVI.

Sau khi Quốc hội phê duyệt chủ trương đầu tư, Chính phủ dự kiến ban hành một nghị quyết quy định thống nhất về nội dung, cơ chế, chính sách thực hiện chương trình theo hướng đơn giản hóa thủ tục, phân cấp mạnh cho địa phương và xử lý các vấn đề chuyển tiếp.

Theo dự kiến, Bộ Tài chính sẽ hoàn thiện hồ sơ nghị quyết theo trình tự rút gọn, trình Chính phủ ban hành trong tháng 10/2026, nhằm hoàn thiện cơ sở pháp lý để các địa phương triển khai chương trình ngay từ khâu phân bổ dự toán, kế hoạch năm 2027.

Như vậy, điểm đáng chú ý trong hồ sơ được Bộ Tài chính hoàn thiện là giữ nguyên nguồn lực đã được Quốc hội quyết nghị, song thay đổi cách nguồn lực được đưa đến các nhiệm vụ và địa bàn, từ phân bổ theo nhu cầu sang gắn với khả năng thực hiện và kết quả; từ nhiều tầng nấc trung gian sang phân cấp mạnh; từ theo dõi số vốn giải ngân sang đo lường sản phẩm và mức độ thụ hưởng thực tế của người dân./.