Gỡ điểm nghẽn, tăng tốc giải ngân vốn dự án giao thông trọng điểm

Nhiều vướng mắc trong thực hiện

Theo Bộ Tài chính, 55 dự án, 112 dự án thành phần thuộc danh mục các dự án trọng điểm ngành giao thông được bố trí 258.502 tỷ đồng trong năm 2026, chiếm 25,5% tổng kế hoạch đầu tư công cả nước.

Đến ngày 21/9, số vốn giải ngân đạt 105.257 tỷ đồng, tương đương 40,7%. Trong đó, vốn ngân sách trung ương đạt 35%, ngân sách địa phương đạt 60,4%. Trong khi đó, tỷ lệ giải ngân vốn đầu tư công chung của cả nước đến ngày 17/9 đạt 52,9%.

Cuộc họp giữa Bộ Tài chính, Bộ Xây dựng và các cơ quan, địa phương về rà soát, đánh giá các dự án trọng điểm ngành giao thông chậm tiến độ, giải ngân thấp, ngày 29/9. Ảnh: Đức Minh

Có 42 dự án, dự án thành phần giải ngân dưới 40%, gồm 13 dự án thuộc Bộ Xây dựng và 29 dự án do địa phương thực hiện. Các nguyên nhân được chỉ ra khá đa dạng: giải phóng mặt bằng gặp khó, tình trạng thiếu vật liệu và vật liệu tăng giá, thiếu lao động, mưa kéo dài, năng lực huy động thiết bị và nhân lực của nhà thầu, cùng với việc giao vốn chưa sát khả năng thực hiện.

Tại cuộc họp giữa Bộ Tài chính, Bộ Xây dựng và các cơ quan, địa phương về rà soát, đánh giá các dự án trọng điểm ngành giao thông chậm tiến độ, giải ngân thấp vào chiều ngày 29/9, Thứ trưởng Bộ Xây dựng Lê Anh Tuấn cho rằng, bên cạnh nguyên nhân khách quan, có những nguyên nhân chủ quan trong lập kế hoạch và tổ chức thực hiện. Một số chủ đầu tư đăng ký vốn cao hơn khả năng thực hiện thực tế, trong khi quá trình triển khai phát sinh những khó khăn chưa được lường hết.

Thứ trưởng Lê Anh Tuấn dẫn trường hợp một dự án tại Khánh Hòa – Buôn Ma Thuột đăng ký vốn chưa sát với tiến độ thực tế đã ảnh hưởng đến kế hoạch giải ngân. Bộ Xây dựng đã rà soát, kiểm điểm và xử lý trách nhiệm đối với cán bộ liên quan.

Bên cạnh đó, Thứ trưởng Bộ Xây dựng cũng cho biết, năm 2026 xuất hiện áp lực lớn về giá vật liệu, nhiên liệu và nhân công. Việc triển khai đồng thời nhiều dự án đầu tư công và dự án tư nhân cũng tạo sức ép lên nguồn nhân lực xây dựng, nhất là lao động kỹ thuật có tay nghề.

“Điểm nghẽn vì thế không chỉ nằm ở một khâu. Từ lập kế hoạch vốn, chuẩn bị đầu tư, giải phóng mặt bằng đến tổ chức thi công đều có thể tác động đến khả năng hấp thụ vốn” – Thứ trưởng Bộ Xây dựng nhấn mạnh.

Mỗi địa phương một khó khăn trong giải ngân

Thực tế tại các địa phương đã cho thấy, cùng được giao vốn cho các dự án trọng điểm, nhưng khả năng giải ngân rất khác nhau.

Tại Phú Thọ, cao tốc Hòa Bình – Mộc Châu có 34 km qua địa bàn tỉnh, công tác giải phóng mặt bằng cơ bản hoàn thành. Với 191 tỷ đồng vốn được giao năm 2026, tỉnh Phú Thọ đã giải ngân 75% và đang phấn đấu hoàn thành 100% vào tháng 12.

Trong khi đó, dự án đường sắt qua địa bàn tỉnh Phú Thọ được giao 2.000 tỷ đồng trong năm 2026, nhưng mới giải ngân 32,3 tỷ đồng, đạt khoảng 1,6%. Phú Thọ dự kiến đến cuối năm giải ngân khoảng 1.100 tỷ đồng và đề nghị điều chỉnh phần vốn khoảng 900 tỷ đồng không sử dụng hết.

Tại tỉnh Cao Bằng lại có sự khác biệt rất lớn giữa hai dự án cao tốc. Với dự án Đồng Đăng – Trà Lĩnh, tỉnh cho biết đã giải ngân 97% kế hoạch vốn năm 2026 (theo số liệu đối chiếu với Kho bạc Nhà nước đến ngày 25/9) và đang tiếp tục đề nghị Trung ương bố trí vốn để thực hiện dự án theo tổng mức đầu tư sau điều chỉnh.

Trong khi đó, cao tốc Bắc Kạn – Cao Bằng được giao 4.406,2 tỷ đồng, nhưng đến ngày 25/9 chưa phát sinh giải ngân (theo số liệu tỉnh đối chiếu với Kho bạc Nhà nước). Dự án thành phần 3 mới được phê duyệt ngày 28/8, phân bổ vốn ngày 29/8. Hiện tỉnh Cao Bằng đang tập trung lựa chọn tổng thầu, giải phóng mặt bằng và đặt mục tiêu trong tháng 11 hoàn thành lựa chọn tổng thầu, ký hợp đồng, tạm ứng.

Tại tỉnh Lạng Sơn, cao tốc Hữu Nghị – Chi Lăng đã đạt 78,15% khối lượng thi công, giải ngân 1.562 tỷ đồng trong tổng số 2.200 tỷ đồng vốn phân bổ. Tuyến chính cơ bản hoàn thành giải phóng mặt bằng, còn 10 hộ và dự kiến hoàn tất trước ngày 31/10.

Với phần việc của Lạng Sơn tại cao tốc Đồng Đăng – Trà Lĩnh, tỉnh báo cáo tỷ lệ giải ngân đạt 77,5%; riêng vốn năm 2026 đạt 29%.

Những trường hợp trên cho thấy, việc thúc đẩy giải ngân không thể chỉ dựa vào một giải pháp chung. Có nơi cần tháo gỡ mặt bằng, nơi cần xử lý nguồn vốn, vật liệu; có dự án lại đang ở bước chuẩn bị đầu tư hoặc cần điều chỉnh quy mô để tránh phát sinh lãng phí khi triển khai.

Không để nguồn lực “nằm chờ”

Theo Thứ trưởng Bộ Tài chính Tạ Anh Tuấn, nguyên nhân chủ quan vẫn là yếu tố cần đặc biệt lưu ý, nhất là khâu tổ chức thực hiện của chủ đầu tư và quản lý nhà thầu.

Thứ trưởng Tạ Anh Tuấn cho rằng, tình trạng “ứ đọng vốn, vốn chờ kế hoạch” đang khác với những năm trước, khi vấn đề chủ yếu là thiếu vốn. Việc vốn đã được bố trí nhưng không giải ngân được không chỉ ảnh hưởng tiến độ dự án, mà còn tác động đến hiệu quả điều hành tài khóa.

Từ thực tế này, Bộ Tài chính đề nghị các bộ, ngành, địa phương rà soát lại kế hoạch, điều hòa vốn từ dự án giải ngân chậm sang dự án có khả năng giải ngân tốt hơn. Tuy nhiên, việc giảm kế hoạch vốn năm 2026 không đồng nghĩa với việc chuyển phần vốn đó sang kế hoạch năm 2027 cho cùng một dự án. Phần vốn giảm phải gắn với dự án không còn nhiệm vụ chi và được xử lý theo phương án cân đối chung.

Bộ Tài chính cũng lưu ý số liệu giải ngân giữa cơ quan tổng hợp, Kho bạc Nhà nước và địa phương còn có chênh lệch. Do đó, Thứ trưởng Tạ Anh Tuấn yêu cầu Sở Tài chính các địa phương phối hợp với Kho bạc Nhà nước khu vực thống nhất số liệu trước khi báo cáo UBND tỉnh, qua đó bảo đảm số liệu giữa địa phương và các bộ thống nhất.

Với những dự án còn khả năng tăng tốc, Bộ Xây dựng và Bộ Tài chính sẽ tiếp tục phối hợp rà soát để tháo gỡ vướng mắc, kể cả xem xét điều chỉnh vốn.

Thứ trưởng Lê Anh Tuấn cũng cho biết, Bộ Xây dựng sẽ tiếp tục rà soát các dự án trọng điểm, trong đó tập trung những công trình có khả năng hấp thụ thêm vốn nếu được tháo gỡ kịp thời. Đồng thời, Bộ Xây dựng cũng sẽ phối hợp với Bộ Tài chính và địa phương xử lý các kiến nghị cụ thể đã được nêu tại cuộc họp.

“Thời gian còn lại của năm không nhiều. Với các dự án đang thi công, cần đẩy nhanh khối lượng, hoàn tất nghiệm thu và hồ sơ thanh toán ngay khi đủ điều kiện. Với dự án chưa có khả năng sử dụng hết vốn, việc rà soát, điều chỉnh phải được thực hiện sớm để nguồn lực không tiếp tục nằm chờ” – Thứ trưởng Bộ Xây dựng yêu cầu.