Hoàn thiện hành lang pháp lý cho giao dịch điện tử trên thị trường chứng khoán

PV: Bộ Tài chính đang lấy ý kiến Dự thảo Thông tư quy định giao dịch điện tử trên thị trường chứng khoán, trong đó mở rộng phạm vi từ “giao dịch chứng khoán trực tuyến” sang “cung cấp dịch vụ trực tuyến trong hoạt động kinh doanh chứng khoán”. Theo ông, thay đổi này có ý nghĩa như thế nào trong bối cảnh các công ty chứng khoán đã số hóa gần như toàn bộ vòng đời phục vụ nhà đầu tư?

Ông Nguyễn Kim Long.

Ông Nguyễn Kim Long: Tôi cho rằng đây là một thay đổi mang tính nền tảng và phù hợp với bối cảnh hiện nay. Thông tư 134/2017/TT-BTC và Thông tư 73/2020/TT-BTC được xây dựng trong giai đoạn giao dịch trực tuyến chủ yếu tập trung vào việc nhà đầu tư đặt lệnh qua website hoặc ứng dụng.

Tuy nhiên, gần một thập kỷ qua, toàn bộ vòng đời phục vụ nhà đầu tư đã được số hóa, từ mở tài khoản, định danh điện tử (eKYC), ký hợp đồng và phụ lục điện tử đến nộp, rút tiền. Việc mở rộng phạm vi sang “cung cấp dịch vụ trực tuyến trong hoạt động kinh doanh chứng khoán” tạo cơ sở pháp lý thống nhất cho toàn bộ chuỗi giá trị số, thay vì điều chỉnh riêng lẻ từng công đoạn.

Đối với các công ty chứng khoán, điều này giúp tăng tính chắc chắn trong tuân thủ pháp luật, giảm rủi ro và tạo mặt bằng cạnh tranh minh bạch, công bằng hơn giữa các thành viên thị trường. Đối với nhà đầu tư, đây là bước tiến trong bảo vệ quyền lợi khi các quy định về xác thực, giá trị pháp lý của hợp đồng điện tử, lưu vết giao dịch và an toàn dữ liệu được áp dụng đồng bộ trong toàn bộ quá trình cung cấp dịch vụ, thay vì chỉ ở khâu đặt lệnh.

Hoàn thiện pháp lý góp phần thúc đẩy chuyển đổi số trên thị trường chứng khoán. Ảnh: Đức Thanh.

Không chỉ vậy, dự thảo còn có ý nghĩa trong bối cảnh phần lớn giao dịch trên thị trường hiện nay đã được thực hiện qua kênh điện tử. Có thể nói, đây là văn bản mà thị trường, các thành viên và nhà đầu tư đang cần để hoàn thiện hành lang pháp lý cho hoạt động giao dịch điện tử.

Một điểm nữa tôi đánh giá cao là dự thảo góp phần đồng bộ quy định chuyên ngành với Luật Giao dịch điện tử năm 2023 (có hiệu lực từ ngày 1/7/2024) và các quy định về định danh, xác thực điện tử. Đây là điều kiện cần để các quy trình như eKYC và chữ ký số có cơ sở pháp lý vững chắc hơn trong hoạt động chứng khoán.

PV: Bên cạnh đó, Dự thảo lần đầu bổ sung khung quy định về kết nối API giữa tổ chức cung cấp dịch vụ và bên thứ ba, đồng thời yêu cầu công ty chứng khoán trực tiếp thực hiện các khâu cốt lõi. Theo ông, quy định này sẽ tác động như thế nào đến sự phát triển của hệ sinh thái tài chính số và việc kiểm soát rủi ro từ bên thứ ba?

Ông Nguyễn Kim Long: Việc dự thảo lần đầu đặt ra khung pháp lý cho kết nối API giữa tổ chức cung cấp dịch vụ và bên thứ ba cho thấy cơ quan quản lý đã nhìn nhận xu hướng tài chính mở (open finance) và hệ sinh thái tài chính số là một xu hướng tất yếu.

Quy định này mở đường theo hướng có kiểm soát cho các mô hình hợp tác giữa công ty chứng khoán với các công ty fintech, ngân hàng, nền tảng phân phối và các đối tác công nghệ – những chủ thể đang góp phần đổi mới trải nghiệm và mở rộng khả năng tiếp cận của nhà đầu tư. Đây là một trong những điểm tiến bộ và đáng chú ý của dự thảo.

Nhu cầu kết nối API không chỉ đến từ các đối tác fintech trong nước. Nhà đầu tư tổ chức nước ngoài, đặc biệt là các quỹ giao dịch theo chỉ số (ETF và các quỹ đầu tư thụ động), cũng rất quan tâm đến kênh kết nối này. Đối với các quỹ mô phỏng chỉ số, việc bám sát rổ chỉ số và tái cơ cấu danh mục đúng thời điểm, đúng tỷ trọng là yêu cầu quan trọng nhằm giảm thiểu sai số mô phỏng (tracking error). Kết nối API cho phép họ tiếp cận thị trường nhanh hơn, tự động hóa việc đặt lệnh theo rổ (basket/program trading) và đưa ra quyết định giao dịch chính xác hơn trên cơ sở dữ liệu thời gian thực, thay vì xử lý thủ công vốn có thể phát sinh độ trễ và sai sót.

Trong bối cảnh dòng vốn đầu tư thụ động được kỳ vọng gia tăng khi thị trường được nâng hạng, một khung pháp lý rõ ràng về API sẽ tạo nền tảng hạ tầng phục vụ trực tiếp nhóm nhà đầu tư này. Đây cũng là điểm giao thoa đáng chú ý giữa quy định về kết nối API và mục tiêu nâng hạng thị trường.

PV: Trong bối cảnh Việt Nam chuẩn bị nâng hạng theo FTSE Russell, dự thảo bổ sung nhiều quy định liên quan đến nhà đầu tư nước ngoài, hệ thống truyền lệnh trung gian và hợp đồng điện tử. Theo ông, những điểm mới này sẽ tác động như thế nào đến khả năng tiếp cận thị trường, tính minh bạch và mức độ tiệm cận thông lệ quốc tế của thị trường chứng khoán Việt Nam?

Ông Nguyễn Kim Long: Cần nhấn mạnh rằng khả năng tiếp cận thị trường và hiệu quả vận hành đối với nhà đầu tư nước ngoài luôn là một trong những tiêu chí cốt lõi được các tổ chức xếp hạng như FTSE Russell và MSCI xem xét. Vì vậy, những điểm sửa đổi này không chỉ hỗ trợ quá trình nâng hạng mà còn góp phần duy trì và tiếp tục cải thiện chất lượng của thị trường sau khi được nâng hạng.

Thứ nhất, việc thừa nhận và chuẩn hóa hợp đồng điện tử cùng quy trình mở tài khoản, định danh từ xa sẽ giúp giảm đáng kể các thủ tục đối với nhà đầu tư tổ chức nước ngoài và các ngân hàng lưu ký. Nhà đầu tư toàn cầu đã quen với quy trình tiếp nhận khách hàng (onboarding) hoàn toàn điện tử. Việc pháp luật Việt Nam công nhận giá trị của hợp đồng và chứng từ điện tử ở khâu này giúp thị trường tiệm cận hơn với thông lệ quốc tế và tháo gỡ một số vướng mắc trong thực tiễn.

Thứ hai, việc luật hóa hệ thống truyền lệnh trung gian tạo cơ sở pháp lý minh bạch cho các mô hình vận hành mà nhà đầu tư tổ chức nước ngoài, các quỹ toàn cầu và ngân hàng lưu ký đang sử dụng, trong đó lệnh được truyền qua chuỗi lưu ký hoặc công ty chứng khoán trước khi vào hệ thống giao dịch.

Khi các quy trình này được quy định rõ ràng, việc vận hành sẽ được chuẩn hóa, có thể kiểm toán và giám sát, qua đó góp phần nâng cao tính minh bạch của thị trường. Đây cũng là phần hạ tầng bổ trợ cho các cải cách trước đó theo hướng tạo thuận lợi hơn cho nhà đầu tư nước ngoài, như cơ chế không yêu cầu ký quỹ đủ tiền trước giao dịch (non-prefunding) đối với nhà đầu tư tổ chức nước ngoài.

PV: Xin cảm ơn ông!