Hoàn thiện khung pháp lý cho bù trừ, thanh toán giao dịch chứng khoán

Đơn giản hóa thủ tục đăng ký, lưu ký chứng khoán

Bộ Tài chính đã ban hành Thông tư số 145/2026/TT-BTC thay thế Thông tư số 119/2020/TT-BTC quy định về hoạt động đăng ký, lưu ký, bù trừ và thanh toán giao dịch chứng khoán. Thông tư có hiệu lực từ ngày 16/11/2026, gồm 9 chương, 65 điều và 6 phụ lục.

Thông tư hoàn thiện quy định về đăng ký, lưu ký; bù trừ, thanh toán trước và khi triển khai cơ chế CCP; thanh toán tức thời từng giao dịch trái phiếu doanh nghiệp niêm yết; quản lý, sử dụng các quỹ bảo đảm thanh toán, phòng ngừa rủi ro và chế độ báo cáo.

Đối với đăng ký, lưu ký chứng khoán, các quy định được hoàn thiện phù hợp với Luật Chứng khoán được sửa đổi, bổ sung bởi Luật số 56/2024/QH15 và Nghị định số 155/2020/NĐ-CP được sửa đổi, bổ sung bởi Nghị định số 245/2025/NĐ-CP.

Về đăng ký chứng khoán, thông tư bãi bỏ thủ tục hành chính liên quan đến trường hợp chuyển quyền sở hữu khác sau khi có ý kiến chấp thuận của Ủy ban Chứng khoán Nhà nước; bổ sung một số trường hợp chuyển quyền sở hữu. Quy định về đăng ký, thay đổi thông tin, hủy đăng ký chứng khoán được hoàn thiện, phân định rõ trách nhiệm của các bên. Các nội dung về ủy quyền và hợp đồng cung cấp dịch vụ được bỏ, góp phần đơn giản hóa thủ tục.

Về lưu ký, thông tư sửa đổi quy định về chi nhánh công ty chứng khoán, chi nhánh ngân hàng thương mại được ủy quyền thực hiện hoạt động lưu ký; mở, quản lý tài khoản của các đối tượng và tài khoản phục vụ ký quỹ bù trừ. Quy định về chuyển khoản, phong tỏa, giải tỏa, vay và cho vay chứng khoán, thông tin trên tài khoản lưu ký cũng được hoàn thiện phù hợp với hệ thống KRX và Nghị định số 245/2025/NĐ-CP.

Đối với bù trừ, thanh toán trước khi triển khai CCP cho giao dịch cổ phiếu, chứng chỉ quỹ, chứng quyền có bảo đảm, thông tư kế thừa hầu hết quy định hiện hành tại Thông tư số 18/2025/TT-BTC về cơ chế không yêu cầu có đủ tiền trước khi giao dịch (NPF). Cơ chế này đã góp phần nâng hạng thị trường chứng khoán và được triển khai thuận lợi.

Làm rõ trách nhiệm, tăng an toàn khi triển khai CCP

Khi triển khai CCP, Thông tư 145 hoàn thiện các quy định tại Thông tư số 119/2020/TT-BTC, phù hợp với hệ thống KRX, kiến nghị của nhóm chuyên gia Ngân hàng Thế giới và ý kiến thành viên thị trường.

Thông tư làm rõ CCP chỉ áp dụng đối với cổ phiếu, chứng chỉ quỹ và chứng quyền có bảo đảm được xác lập trên hệ thống giao dịch chứng khoán; quy định vai trò của Công ty Bù trừ Chứng khoán Việt Nam (VSC), công ty con của Tổng công ty Lưu ký và Bù trừ chứng khoán Việt Nam (VSDC).

Quy định ký quỹ bù trừ được hoàn thiện theo hướng thận trọng trong giai đoạn đầu, bảo đảm an toàn hệ thống và duy trì chính sách NPF đối với nhà đầu tư nước ngoài là tổ chức. Thành viên bù trừ tự đánh giá, quyết định mức tiền ký quỹ bù trừ ban đầu của nhóm này; cơ chế được mở rộng cho một số nhà đầu tư tổ chức trong nước.

Các nhà đầu tư còn lại áp dụng mức tiền ký quỹ bù trừ ban đầu 100%. Riêng giao dịch mua chứng quyền có bảo đảm, tất cả nhà đầu tư phải có đủ 100% mức tiền ký quỹ bù trừ ban đầu.

Thông tư bổ sung quyền, nghĩa vụ, trách nhiệm của thành viên bù trừ; nguyên tắc ủy thác bù trừ, thanh toán giữa thành viên bù trừ chung và thành viên giao dịch không bù trừ (NCM); cơ chế phối hợp giữa ngân hàng lưu ký thanh toán và thành viên bù trừ.

Thành viên bù trừ chung chịu trách nhiệm bảo đảm thanh toán sau cùng trước CCP đối với giao dịch qua NCM và ngân hàng lưu ký thanh toán. Hạn mức nhận bù trừ qua một thành viên bù trừ cũng được bổ sung, tương tự cơ chế NPF hiện tại, nhằm kiểm soát rủi ro hệ thống.

Bộ Tài chính ban hành Thông tư số 145/2026/TT-BTC, hoàn thiện quy định về đăng ký, lưu ký, bù trừ và thanh toán giao dịch chứng khoán.

Quy định về ngân hàng lưu ký thanh toán giúp xử lý trường hợp ngân hàng lưu ký không phải thành viên bù trừ, bảo đảm nhà đầu tư nước ngoài không phải chuyển tiền, chứng khoán khỏi ngân hàng lưu ký. Việc chuyển giao chỉ thực hiện vào đúng ngày thanh toán, theo nguyên tắc chuyển giao chứng khoán đồng thời với thanh toán tiền.

Nghĩa vụ thanh toán tiền của nhà đầu tư được xác định trên cơ sở bù trừ chung số tiền được nhận và phải trả từ giao dịch cổ phiếu, chứng chỉ quỹ, chứng quyền có bảo đảm trên hệ thống giao dịch, có cùng ngày thanh toán. Quy định góp phần giảm nghĩa vụ thanh toán và áp lực vốn cho công ty chứng khoán là thành viên bù trừ.

Thông tư hoàn thiện quy định về trường hợp và cách thức xử lý mất khả năng thanh toán, bảo đảm an toàn hệ thống ở mức cao nhất. Thành viên bù trừ phải hoàn trả tiền đã sử dụng từ các nguồn bảo đảm thanh toán. Các trường hợp phát sinh lỗi, sửa lỗi sau giao dịch và từ chối thế vị giao dịch cũng được quy định phù hợp với Nghị định số 245/2025/NĐ-CP.

Nội dung mới là thanh toán tức thời từng giao dịch trái phiếu doanh nghiệp niêm yết. Cơ chế này sẽ thực hiện sau khi CCP vận hành ổn định, đồng thời có đánh giá kỹ lưỡng hệ thống từ các sở giao dịch chứng khoán và VSDC để xác định lộ trình phù hợp. Quy định nhằm giảm rủi ro với giao dịch thường có giá trị lớn, thống nhất cơ chế thanh toán trái phiếu doanh nghiệp niêm yết và riêng lẻ, hướng tới thống nhất quản lý theo từng khu vực thị trường.

Về các quỹ, thông tư hoàn thiện quản lý, sử dụng Quỹ hỗ trợ thanh toán trước và khi triển khai CCP; xử lý khoản đóng góp của thành viên lưu ký khi quỹ này được thay bằng Quỹ bù trừ. Hình thức, mức đóng góp, quản lý và sử dụng Quỹ bù trừ được hoàn thiện để bao quát các trường hợp. Thông tư bổ sung quy định trích lập, quản lý, sử dụng Quỹ phòng ngừa rủi ro nghiệp vụ của VSDC và VSC theo Nghị định số 155/2020/NĐ-CP và Nghị định số 245/2025/NĐ-CP.

Về báo cáo, thông tư kế thừa quy định còn phù hợp, hoàn thiện nội dung bảo đảm chính xác, rõ ràng, đầy đủ; bỏ báo cáo định kỳ bằng giấy theo chủ trương chuyển đổi số. Một số báo cáo định kỳ của thành viên, tổ chức mở tài khoản trực tiếp, ngân hàng thanh toán được bỏ để giảm chế độ báo cáo không cần thiết. Nội dung báo cáo theo chế độ mật cũng được bỏ do đã tuân thủ pháp luật về bảo vệ bí mật nhà nước.

Thông tư 145 tạo cơ sở pháp lý đồng bộ cho vận hành hệ thống sau giao dịch, góp phần nâng cao an toàn, hiệu quả và tính minh bạch của thị trường chứng khoán Việt Nam./.