Không lấy tỷ lệ giải ngân làm thước đo cao nhất

Tránh nguy cơ tạo ra một “siêu chương trình” phức tạp

Thảo luận tại Quốc hội, đại biểu Bùi Văn Dũng (đoàn Thanh Hoá) nhìn nhận việc hợp nhất bốn chương trình là bước đổi mới trong tư duy phát triển và quản trị các chương trình mục tiêu quốc gia. Bốn chương trình tuy thuộc những lĩnh vực khác nhau nhưng xét đến cùng đều hướng tới “một chủ thể là con người, một không gian cộng đồng và địa phương, một mục tiêu là nâng cao chất lượng phát triển và chất lượng cuộc sống của nhân dân”.

Đại biểu Bùi Văn Dũng phát biểu. Ảnh: Quochoi.vn

Do đó, theo đại biểu, việc tích hợp phải tạo điều kiện chuyển từ tư duy quản lý theo từng chương trình, từng ngành sang tư duy phát triển tích hợp lấy con người làm trung tâm, đồng thời khắc phục tình trạng phân tán nguồn lực, chồng chéo đối tượng và thủ tục.

“Giá trị lớn nhất cần đạt được không phải là bốn chương trình cộng lại thành một chương trình, mà phải tạo ra hiệu quả tổng hợp lớn hơn tổng hiệu quả của bốn chương trình riêng”, đại biểu Bùi Văn Dũng nêu rõ.

Tuy nhiên, chính ưu điểm của tích hợp cũng đặt ra một rủi ro cần được nhận diện ngay từ đầu. Phạm vi chương trình rất rộng, tổng nguồn lực dự kiến giai đoạn 202 6 – 2030 lên tới 808.558 tỷ đồng. “Nếu chỉ hợp nhất về tên gọi và đầu mối nhưng bên trong vẫn duy trì nhiều cơ chế phân bổ, định mức thủ tục và hệ thống báo cáo riêng thì có thể giảm số lượng chương trình nhưng lại tạo ra một siêu chương trình rất lớn và phức tạp” – đại biểu cảnh báo.

Theo đại biểu, vấn đề cốt lõi không phải là có tích hợp hay không, mà là tích hợp như thế nào để không làm mất đi tính đặc thù của từng lĩnh vực. Đại biểu đề nghị quán triệt nguyên tắc: thống nhất về mục tiêu và quản trị, nhưng tôn trọng đặc thù chuyên môn.

“Văn hóa không thể quản trị hoàn toàn như đầu tư hạ tầng, giáo dục không thể đánh giá như giảm nghèo, y tế và dân số cũng không thể có những yêu cầu chuyên môn như các ngành khác” – đại biểu nói.

Đại biểu Nguyễn Thị Kim Anh (đoàn Bắc Ninh) cũng lưu ý phải xác định rõ một đầu mối điều phối chung ở cấp địa phương nhưng không làm thay trách nhiệm chuyên môn của các sở, ngành. Nếu không quy định rõ, chương trình có thể đã được hợp nhất về danh nghĩa nhưng bộ máy thực tế bên dưới vẫn vận hành theo lối cũ: nội dung trước đây thuộc sở nào thì vẫn do sở đó quản lý riêng biệt, quy trình thực hiện vẫn phân tán.

Phân cấp phải có “hàng rào mục tiêu”

Quan tâm đến việc đổi mới phương thức quản trị, đại biểu Lý Thị Lan (đoàn Tuyên Quang) đề nghị làm rõ hơn quyền chủ động của địa phương trong lựa chọn phương thức thực hiện.

Đại biểu Lý Thị Lan phát biểu. Ảnh: Quochoi.vn

Đại biểu dẫn thực tế giai đoạn 2021 – 2025, tại địa phương có 3.428 hộ có nhu cầu hỗ trợ đất sản xuất nhưng chỉ thực hiện được cho 47 hộ. Nguyên nhân chủ yếu là nhiều địa bàn không còn quỹ đất để giao, định mức hỗ trợ 22,5 triệu đồng/hộ thấp hơn giá chuyển nhượng thực tế, trong khi hộ nghèo không có khả năng bố trí phần kinh phí còn thiếu. Trong khi đó, khi chuyển sang hỗ trợ chuyển đổi nghề, chính sách đã thực hiện được cho 3.479 hộ.

“Như vậy, cùng hướng tới mục tiêu tạo sinh kế ổn định đời sống cho người dân nhưng khả năng thực hiện của từng phương thức hỗ trợ rất khác nhau. Có trường hợp chính sách đúng mục tiêu, đúng đối tượng nhưng phương thức hỗ trợ chưa phù hợp với điều kiện thực tiễn nên rất khó thực hiện” – đại biểu chỉ rõ.

Từ đó, đại biểu đề nghị Trung ương quy định mục tiêu, đối tượng, nguyên tắc, tiêu chuẩn và giới hạn nguồn lực. Trong cùng mục tiêu, cùng nhóm đối tượng, địa phương được chủ động lựa chọn phương thức hỗ trợ phù hợp và chịu trách nhiệm về kết quả.

Đối với phân cấp xuống xã, đại biểu cho rằng “việc nào thuộc thẩm quyền và khả năng của xã thì giao xã chủ động thực hiện. Những việc thuộc về chuyên môn kỹ thuật mà xã chưa đủ năng lực thì cấp tỉnh có trách nhiệm hướng dẫn, hỗ trợ”.

Đại biểu Nguyễn Thị Kim Anh đề nghị việc phân cấp mạnh cho địa phương phải đi kèm với thiết lập các “hàng rào mục tiêu”.

Theo đại biểu, khi được giao toàn quyền lựa chọn danh mục dự án và tự phân bổ nguồn lực, địa phương thường chịu áp lực và có xu hướng ưu tiên rót vốn vào các công trình hạ tầng lớn, dễ giải ngân; trong khi nhiệm vụ hỗ trợ sinh kế, phát triển sản xuất, giải quyết vấn đề an sinh xã hội khó thực hiện hơn, mang tính phân tán và hiệu quả khó thể hiện ngay qua tỷ lệ giải ngân.

Vì vậy, Trung ương vẫn phải xác định rõ nhóm đối tượng bắt buộc, bảo đảm hoàn thành các nhiệm vụ ưu tiên, chỉ tiêu đầu ra cốt lõi; đối với các nhóm chính sách an sinh thiết yếu cần quy định mức nguồn lực tối thiểu để bảo vệ.

“Phân cấp là trao quyền lựa chọn phương thức, cách làm phù hợp, chứ không đồng nghĩa với việc để địa phương làm lệch hướng mục tiêu cốt lõi của chính sách quốc gia”, đại biểu Nguyễn Thị Kim Anh khẳng định.

Đo hiệu quả bằng sự thay đổi trong đời sống người dân

Về tính hiệu quả, đại biểu Nguyễn Thị Việt Nga (đoàn Hải Phòng) đề nghị xác lập ngay từ đầu thước đo về giá trị gia tăng của việc tích hợp. Theo đại biểu, bảo toàn mục tiêu, đối tượng, quyền lợi và mức độ ưu tiên của bốn chương trình hiện hành mới là điều kiện cần. “Tích hợp phải tạo ra một giá trị mới thì mới đạt được mục đích của việc tích hợp” – đại biểu nhấn mạnh.

Đại biểu Nguyễn Thị Việt Nga phát biểu. Ảnh: Đức Thanh

Đại biểu cho rằng cần chuyển trọng tâm từ đánh giá sản phẩm đầu ra sang đánh giá sự thay đổi thực tế trong đời sống người dân.

“Một ngôi trường được xây dựng, một trạm y tế được nâng cấp, một thiết chế văn hóa được đầu tư, một mô hình sinh kế được hỗ trợ… đó là những sản phẩm cần thiết, nhưng hoàn thành sản phẩm chưa đồng nghĩa với việc hoàn thành mục tiêu phát triển” – đại biểu Nguyễn Thị Việt Nga phân tích.

Một trường học được xây xong nhưng chất lượng học tập không cải thiện thì mục tiêu giáo dục chưa hoàn thành; một trạm y tế được đầu tư đầy đủ nhưng người dân vẫn khó tiếp cận dịch vụ chăm sóc sức khỏe ban đầu thì mục tiêu y tế chưa đạt; một hộ nghèo được hỗ trợ mô hình sinh kế nhưng sau khi kết thúc hỗ trợ lại tái nghèo thì không thể coi đó là kết quả giảm nghèo bền vững.

“Mục tiêu của chương trình không phải là chúng ta hoàn thành bao nhiêu dự án, mà cao hơn là những dự án ấy đã làm thay đổi cuộc sống của người dân như thế nào” – đại biểu nhấn mạnh.

Đại biểu Nguyễn Thị Yến Nhi (đoàn Vĩnh Long) cũng đề nghị không lấy tỷ lệ giải ngân làm thước đo cao nhất của thành công.

“Một dự án giải ngân 100% nhưng sau khi kết thúc người dân vẫn nghèo, mô hình không tự duy trì được thì không thể coi là thành công. Ngược lại, một dự án giúp người dân có sinh kế, tăng thu nhập, thoát nghèo bền vững và tự vận hành được sau hỗ trợ mới chính là hiệu quả thực chất” – đại biểu nêu rõ.