Nguồn hàng mới từ làn sóng cổ phần hóa, thoái vốn nhà nước

Nguồn hàng bắt đầu lộ diện

Trung tuần tháng 8 vừa qua, Tập đoàn Xăng dầu Việt Nam (Petrolimex, mã: PLX) đăng ký bán toàn bộ cổ phiếu quỹ trong thời gian từ ngày 26/8 đến 25/9/2026. Hơn 23,28 triệu cổ phiếu PLX này sẽ bán qua phương thức khớp lệnh trên hệ thống giao dịch của Sở Giao dịch Chứng khoán TP. Hồ Chí Minh (HOSE). Với thị giá 35.500 đồng/cổ phiếu tại phiên 17/8, giá trị ước tính mà Petrolimex có thể thu về khoảng 827 tỷ đồng.

Theo ông Phạm Văn Quang – Kế toán trưởng Petrolimex, việc bán cổ phiếu quỹ nhằm đáp ứng điều kiện công ty đại chúng theo quy định pháp luật hiện hành, đồng thời tăng cường năng lực tài chính và cân đối nguồn vốn dài hạn. Giao dịch của Petrolimex không phải một thương vụ thoái vốn nhà nước. Tuy nhiên, áp lực lại đến từ việc rà soát tư cách công ty đại chúng yêu cầu các doanh nghiệp nhà nước (DNNN) và công ty con niêm yết trên thị trường chứng khoán tự rà soát việc đáp ứng các điều kiện pháp lý hiện hành, đặc biệt là việc có tối thiểu 10% số cổ phiếu có quyền biểu quyết do ít nhất 100 nhà đầu tư không phải cổ đông lớn nắm giữ.

Thị trường chứng khoán thêm nguồn hàng mới từ làn sóng cổ phần hóa, thoái vốn nhà nước. Ảnh: Đức Thanh

Đầu tháng 8/2026, Quyết định 40/2026/QĐ-TTg quy định các tiêu chí phân loại doanh nghiệp nhà nước và doanh nghiệp có vốn nhà nước để thực hiện sắp xếp, cơ cấu lại vốn giai đoạn 2026 – 2030 đã xác lập các nhóm doanh nghiệp nhà nước theo từng mức tỷ lệ sở hữu. Đồng thời, Quyết định 40/2026/QĐ-TTg cũng xác lập các doanh nghiệp không thuộc tiêu chí phân loại sẽ thực hiện cơ cấu lại theo hướng Nhà nước không tiếp tục nắm giữ vốn, trừ trường hợp được cấp có thẩm quyền quyết định.

Đáng chú ý, Quyết định 40 cũng đồng thời đặt “đồng hồ” cho việc triển khai. Trong vòng 30 ngày làm việc kể từ khi quyết định có hiệu lực, cơ quan đại diện chủ sở hữu phải đề xuất kế hoạch 5 năm cơ cấu lại vốn Nhà nước đối với các doanh nghiệp thuộc Phụ lục III Nghị định 57/2026/NĐ-CP, cùng ba ngân hàng BIDV, VietinBank và Vietcombank, gửi Bộ Tài chính tổng hợp. Trên phạm vi toàn quốc, việc ban hành kế hoạch cơ cấu vốn Nhà nước giai đoạn 2026 – 2030 sẽ được tổng hợp, báo cáo Thủ tướng trong quý IV/2026.

Theo chuyên gia từ Chứng khoán Agribank (Agriseco), khung phân loại mới tạo cơ sở để các cơ quan đại diện chủ sở hữu xây dựng lại danh mục vốn Nhà nước trong 5 năm tới, tập trung nguồn lực vào các lĩnh vực thiết yếu, chiến lược và giảm vốn tại những doanh nghiệp không còn cần thiết phải duy trì sở hữu. Qua đó, tiến trình thoái vốn và chuyển dịch cơ cấu sở hữu được kỳ vọng có thể diễn ra nhanh và thực chất hơn.

Những phương án cụ thể đầu tiên cũng đang dần xuất hiện. Kế hoạch cơ cấu lại vốn giai đoạn 2026 – 2030 của Tổng công ty Đầu tư và Kinh doanh vốn Nhà nước (SCIC) mới ban hành đã đưa ra danh sách 66 doanh nghiệp dự kiến bán toàn bộ cổ phần với nhiều doanh nghiệp đã quen thuộc với nhà đầu tư chứng khoán.

Cơ hội lớn hơn một “game” thoái vốn

Nếu những chuyển động hiện tại được hiện thực hóa, tác động của làn sóng cổ phần hóa, thoái vốn mới có thể lớn hơn nhiều so với một vài “game” cổ phiếu ngắn hạn. Trong báo cáo mới đây, BSC Research cho rằng giai đoạn 2025 – 2027 đang có dấu hiệu hình thành làn sóng thứ ba của hoạt động IPO, cổ phần hóa và thoái vốn, sau hai giai đoạn sôi động 2006 – 2009 và 2016 – 2018.

Điểm đáng chú ý của chu kỳ này là nguồn hàng không chỉ đến từ doanh nghiệp mới lên sàn, mà còn nằm trong lượng vốn nhà nước đang tập trung cao tại nhiều doanh nghiệp đã niêm yết, đăng ký giao dịch. Việc giảm tỷ lệ sở hữu có thể gia tăng lượng cổ phiếu tự do chuyển nhượng. Đây là điều đặc biệt quan trọng với các nhà đầu tư tổ chức, quỹ chỉ số và dòng vốn nước ngoài khi nhiều doanh nghiệp hiện vẫn có tỷ lệ cổ phiếu tự do chuyển nhượng ở mức rất thấp.

Tuy nhiên, giá trị của quá trình này không chỉ nằm ở số cổ phiếu được đưa ra thị trường. Tái cơ cấu vốn còn có thể trở thành công cụ tái cơ cấu chính doanh nghiệp. Một thương vụ bán vốn quy mô lớn có thể đưa thêm cổ đông chiến lược vào doanh nghiệp, làm thay đổi tương quan sở hữu, cách thức quản trị và khả năng huy động nguồn lực cho giai đoạn phát triển tiếp theo.

Như trường hợp Nhựa Thiếu niên Tiền Phong (NTP), SCIC hiện là cổ đông lớn nhất tại NTP với tỷ lệ sở hữu 37,1% và nằm trong kế hoạch thoái toàn bộ vốn. Với quy mô hơn một phần ba vốn điều lệ, đây không đơn thuần là một lô cổ phiếu lớn do bên mua có thể sở hữu vị thế đủ để tạo ảnh hưởng đáng kể đến cấu trúc cổ đông và các quyết định tại doanh nghiệp.

Dù vậy, khoảng cách giữa tỷ lệ Nhà nước đang sở hữu và ngưỡng tối thiểu theo Quyết định 40 mới chỉ phản ánh dư địa về mặt tỷ lệ, chưa phải lượng cổ phần chắc chắn được bán. Nhiều doanh nghiệp đang có tỷ lệ sở hữu nhà nước cao hơn đáng kể so với khung quy định mới nhưng quy mô thoái vốn thực tế còn phụ thuộc kế hoạch của từng chủ sở hữu, yêu cầu duy trì quyền kiểm soát, định giá và khả năng hấp thụ của thị trường.

Thước đo của làn sóng mới sẽ không nằm ở số lượng cổ phiếu được gắn với “game thoái vốn” mà ở lượng vốn thực sự được tái phân bổ, số cổ phiếu được đưa thêm ra thị trường và những thay đổi về sở hữu và hoạt động quản trị diễn ra sau mỗi thương vụ.