Thành phố bên sông và ‘giới hạn đỏ’ của sông Hồng

Trong nhiều thập kỷ, sông Hồng chủ yếu được nhìn nhận dưới góc độ phòng chống lũ lụt và bảo vệ an toàn cho Thủ đô.

Nhưng trong quy hoạch mới, dòng sông này đang được đặt vào vị trí trung tâm của một cấu trúc phát triển hoàn toàn khác: trục cảnh quan, động lực kinh tế và không gian phát triển chiến lược của Hà Nội.

Bài toán phát triển trên dòng sông liên quốc gia

Trả lời PV Báo Điện tử VTC News, GS.TS Vũ Trọng Hồng, nguyên Thứ trưởng Bộ Nông nghiệp và Phát triển nông thôn, cho rằng thách thức lớn nhất đối với chiến lược phát triển hai bên bờ sông Hồng nằm ở đặc điểm của một dòng sông liên quốc gia, bắt nguồn từ Trung Quốc. Trên thượng nguồn hiện có nhiều hồ chứa và công trình thủy điện lớn.

Điều đó đồng nghĩa Việt Nam không thể hoàn toàn chủ động về lưu lượng và chế độ dòng chảy. Trong bối cảnh biến đổi khí hậu làm gia tăng các hiện tượng thời tiết cực đoan, những trận mưa lũ lớn có thể tạo ra áp lực rất lớn đối với hệ thống hồ chứa ở thượng nguồn. Khi các công trình này phải vận hành để bảo đảm an toàn, khu vực hạ du cũng sẽ chịu những tác động nhất định.

Theo GS Hồng, mọi quy hoạch phát triển ven sông Hồng đều phải tính đến những yếu tố đến từ thượng nguồn. ” Chúng ta không thể hoàn toàn trông chờ vào việc phía Trung Quốc sẽ thông báo đầy đủ hay kịp thời “, ông nhận định khi nói về công tác phòng chống lũ.

Ông Hồng cho rằng, muốn phát triển không gian ven sông trong tương lai, Việt Nam cần chủ động xây dựng năng lực giám sát và cảnh báo riêng.

Nguyên Thứ trưởng Bộ Nông nghiệp và Phát triển nông thôn cho biết, trước đây chúng ta từng có các tổ công tác theo dõi mực nước ở khu vực biên giới. Khi nước vượt ngưỡng, thông tin sẽ được báo khẩn cấp về địa phương để triển khai các phương án ứng phó.

Ông Hồng nhấn mạnh, những hệ thống như vậy cần được khôi phục và nâng cấp bằng công nghệ hiện đại, kết hợp với cơ chế trao đổi thông tin thường xuyên giữa các quốc gia trong lưu vực.

Tuy nhiên, theo GS.TS Vũ Trọng Hồng, thách thức của sông Hồng không chỉ nằm ở những yếu tố đến từ thượng nguồn hay biến đổi khí hậu, mà còn ở cách Hà Nội lựa chọn phát triển trên dòng sông này.

Vị chuyên gia cho rằng “giới hạn đỏ” quan trọng nhất trong mọi phương án quy hoạch vẫn là bảo đảm an toàn cho người dân và duy trì không gian thoát lũ của dòng sông.

Song điều đó không có nghĩa phải đóng hoàn toàn cánh cửa phát triển. Vấn đề cốt lõi là tìm được điểm cân bằng giữa nhu cầu mở rộng không gian đô thị với yêu cầu bảo đảm an toàn lâu dài cho Thủ đô.

Ông Hồng nhận định, một phần không gian ven sông hoàn toàn có thể được khai thác phục vụ phát triển kinh tế – xã hội, nhưng chỉ khi đi kèm với hệ thống quản lý rủi ro đủ mạnh. Từ mạng lưới quan trắc, cảnh báo lũ, lực lượng ứng trực mùa mưa bão cho đến các phương án sơ tán dân trong tình huống khẩn cấp đều phải được chuẩn bị từ trước.

” Nếu mở không gian cho phát triển mà không chuẩn bị đầy đủ năng lực phòng chống thiên tai thì sẽ rất nguy hiểm “, ông nhấn mạnh.

Từ kinh nghiệm nhiều năm trong ngành thủy lợi, GS.TS Vũ Trọng Hồng cho rằng khi xảy ra lũ lớn, yếu tố quyết định không chỉ là công trình mà còn là năng lực tổ chức ứng phó tại chỗ. Những kinh nghiệm từng được duy trì thường xuyên như kiểm tra đê điều trước mùa mưa bão, rà soát phương án di dân, chuẩn bị lực lượng cứu hộ và hậu cần vẫn còn nguyên giá trị trong bối cảnh hiện nay.

Ông cũng lưu ý một rủi ro khác đến từ việc vận hành các công trình thủy điện trên lưu vực.

Thực tế đã cho thấy, nếu việc xả lũ không được phối hợp đồng bộ hoặc chậm trễ trong các tình huống cực đoan, hậu quả đối với vùng hạ du có thể rất nghiêm trọng. Điều đó đặt ra yêu cầu quản lý dòng chảy phải được thực hiện trong một hệ thống giám sát thống nhất, có khả năng phản ứng nhanh và phối hợp hiệu quả.

Theo nguyên Thứ trưởng Vũ Trọng Hồng, cùng với đầu tư hạ tầng và công nghệ, việc nâng cao nhận thức cộng đồng về thiên tai cũng có ý nghĩa đặc biệt quan trọng.

Người dân cần được trang bị kỹ năng ứng phó, nhận biết tín hiệu cảnh báo và biết cách sơ tán khi cần thiết. Bởi trong nhiều tình huống, khả năng phản ứng nhanh của cộng đồng có thể quyết định hiệu quả phòng chống thiên tai không kém các giải pháp kỹ thuật.

” Với sông Hồng, bài toán cuối cùng vẫn là phải cân bằng giữa phát triển và an toàn. Có thể mở rộng không gian cho đô thị, nhưng tuyệt đối không được đánh đổi khả năng thoát lũ và sự an toàn của hàng triệu người dân Thủ đô “, GS.TS Vũ Trọng Hồng nói.

“Kỳ tích sông Hồng” không chỉ là bất động sản

Ở một góc nhìn khác, TS Tô Văn Trường, nguyên Viện trưởng Viện Quy hoạch Thủy lợi miền Nam, đánh giá, việc Hà Nội đưa sông Hồng trở thành trục phát triển chiến lược không đơn thuần là một quyết định về quy hoạch, mà phản ánh sự chuyển đổi căn bản trong tư duy phát triển đô thị.

Thay vì xem dòng sông chủ yếu dưới góc độ phòng chống lũ và hành lang an toàn, thành phố đang hướng tới mô hình lấy sông Hồng làm trung tâm của không gian phát triển mới.

“Kỳ tích sông Hồng” vì thế có thể được liên hệ với nhiều mô hình tái thiết đô thị ven sông nổi tiếng trên thế giới.

Đó là Pudong của Thượng Hải – nơi một vùng đất thấp ven sông Hoàng Phố trở thành trung tâm tài chính toàn cầu chỉ sau vài thập kỷ; là Cheonggyecheon của Seoul với quá trình phục hồi dòng chảy và không gian công cộng giữa lòng đô thị; hay những khu vực ven sông của Paris, London, nơi giá trị văn hóa, lịch sử và kinh tế được phát huy hài hòa.

Tuy nhiên, TS Trường cho rằng không có mô hình nào có thể sao chép nguyên bản cho Hà Nội. Khác với nhiều dòng sông đô thị trên thế giới, sông Hồng có chế độ thủy văn phức tạp, biên độ lũ lớn và mang trong mình những giá trị lịch sử, văn hóa đặc biệt của Thăng Long – Hà Nội.

” Vì vậy, bài học quan trọng nhất không phải là xây dựng thật nhiều công trình hiện đại hay khai thác tối đa quỹ đất ven sông, mà là tạo ra được sự cân bằng giữa an toàn thủy lợi, bảo vệ sinh thái và phát triển đô thị “, ông Trường nhấn mạnh.

Theo TS Tô Văn Trường, thách thức lớn nhất hiện nay không phải vốn đầu tư, hạ tầng hay công nghệ, mà nằm ở cơ chế quản trị liên ngành và liên không gian.

” Sông Hồng không chỉ là câu chuyện của quy hoạch đô thị mà còn liên quan đến thủy lợi, đê điều, môi trường, giao thông, văn hóa, đất đai, dân cư và an ninh nguồn nước. Nếu mỗi lĩnh vực quản lý theo một logic riêng thì rất khó tạo ra một chiến lược thống nhất “, ông phân tích.

Đây cũng là nguyên nhân khiến khu vực ven sông trong nhiều năm qua vừa thiếu đầu tư đồng bộ, vừa chưa khai thác được hết tiềm năng. Theo vị chuyên gia, muốn tạo ra “kỳ tích sông Hồng”, Hà Nội cần một cơ chế điều phối đủ mạnh, có khả năng tích hợp các mục tiêu phát triển, bảo tồn và phòng chống thiên tai trong cùng một chiến lược dài hạn.

Ông cũng cảnh báo nguy cơ phát triển theo hướng thương mại hóa quá mức không gian ven sông.

” Nếu phát triển manh mún, chạy theo bất động sản ngắn hạn hoặc thiếu kiểm soát sinh thái, Hà Nội sẽ phải trả giá rất lớn trong tương lai. Hà Nội cần tránh tư duy ‘bê tông hóa hai bờ sông’. Giá trị lớn nhất của sông Hồng trong tương lai không chỉ là đất đai, mà là không gian xanh, mặt nước, bản sắc văn hóa và năng lực chống chịu khí hậu của đô thị “, TS Tô Văn Trường nêu quan điểm.

Vị chuyên giá khuyến nghị, tương lai của sông Hồng cần được định hình như một hành lang sinh thái – sáng tạo – công nghệ, kết nối các không gian công cộng, giao thông xanh và các trung tâm đổi mới sáng tạo của Thủ đô. Đó cũng là cách để Hà Nội vừa mở rộng không gian phát triển, vừa gìn giữ được những giá trị làm nên bản sắc riêng của dòng sông đã gắn bó với lịch sử thành phố suốt hàng nghìn năm.

Sự chuyển dịch từ tư duy “trị thủy” sang “kiến tạo” đánh dấu một bước thay đổi quan trọng trong cách Hà Nội nhìn nhận vai trò của sông Hồng trong cấu trúc phát triển đô thị. Tuy nhiên, như các chuyên gia đều nhấn mạnh, việc khai thác các giá trị của dòng sông chỉ có thể thành công khi đặt trên nền tảng bảo đảm an toàn thoát lũ, quản trị rủi ro thiên tai và bảo vệ hệ sinh thái.

Trong bối cảnh biến đổi khí hậu ngày càng phức tạp, cùng những tác động từ thượng nguồn mà Việt Nam không thể hoàn toàn chủ động kiểm soát, bài toán phát triển sông Hồng không chỉ là câu chuyện quy hoạch hay đầu tư hạ tầng. Đó còn là bài toán về năng lực quản trị, tầm nhìn dài hạn và khả năng cân bằng giữa phát triển với an toàn.

Nếu làm được điều đó, sông Hồng sẽ không chỉ là dòng sông đi qua Hà Nội, mà có thể trở thành động lực phát triển mới của Thủ đô trong thế kỷ XXI.

Ngày 19/5, UBND TP Hà Nội đã phát đi thông tin báo chí về dự án đầu tư xây dựng trục đại lộ sông Hồng trên địa bàn. Hà Nội xác định dự án này là định hướng phát triển có ý nghĩa chiến lược, lâu dài đối với không gian đô thị, cảnh quan, môi trường sinh thái và năng lực phát triển của thủ đô trong giai đoạn tới.

Dự án không chỉ góp phần hình thành trục cảnh quan trung tâm mới của thành phố mà còn từng bước cụ thể hóa định hướng phát triển đô thị hai bên sông Hồng theo hướng văn minh, hiện đại, sinh thái và bền vững.

Trong quá trình nghiên cứu và triển khai, UBND TP Hà Nội sẽ tiếp tục phối hợp chặt chẽ với các bộ, ngành, các nhà khoa học, chuyên gia, cộng đồng dân cư và các cơ quan báo chí nhằm bảo đảm dự án được thực hiện đúng quy định pháp luật; đáp ứng yêu cầu về khoa học, kỹ thuật, an toàn phòng chống lũ, bảo vệ môi trường và hiệu quả đầu tư; bảo đảm hài hòa lợi ích giữa Nhà nước, người dân và doanh nghiệp.