Thống nhất 4 chương trình mục tiêu quốc gia: Đổi cách quản lý và sử dụng nguồn lực

Tờ trình số 510/TTr-CP đã làm rõ phương án tổ chức và vận hành Chương trình sau khi được thống nhất. Điểm đáng chú ý không chỉ là đưa 4 chương trình mục tiêu quốc gia (CTMTQG) về một chương trình tổng thể, mà còn thay đổi cách phân bổ, quản lý và sử dụng nguồn lực.

Theo tờ trình, 4 CTMTQG được đề xuất thống nhất gồm: phát triển văn hóa; hiện đại hóa, nâng cao chất lượng giáo dục và đào tạo; xây dựng nông thôn mới, giảm nghèo bền vững và phát triển kinh tế – xã hội vùng đồng bào dân tộc thiểu số và miền núi; chăm sóc sức khỏe, dân số và phát triển.

Tên gọi được đề xuất là CTMTQG phát triển văn hóa – xã hội, nông thôn, dân tộc và miền núi giai đoạn 2026 – 2035.

Điểm quan trọng là việc thống nhất không được đặt theo hướng cộng cơ học các chương trình hiện hành. Theo phương án Chính phủ trình Quốc hội, các mục tiêu, phạm vi, đối tượng và thời gian thực hiện đã được Quốc hội quyết nghị được giữ nguyên; thay đổi tập trung vào phương thức quản lý, phân bổ, sử dụng, theo dõi và đánh giá nguồn lực.

Riêng CTMTQG phòng, chống ma túy đến năm 2030 tiếp tục được đề xuất thực hiện riêng, do có tính chất đặc thù về bảo đảm an ninh, an toàn xã hội.

Phân bổ vốn theo khả năng thực hiện

Một trong những nội dung đáng chú ý nhất tại Tờ trình số 510/TTr-CP là thay đổi cách phân bổ nguồn lực. Theo đó, cơ chế quản lý được chuyển từ “phân bổ theo nhu cầu đăng ký” sang “phân bổ theo năng lực và điều kiện sẵn sàng thực hiện”.

Đây là cách tiếp cận nhằm khắc phục tình trạng đăng ký nhu cầu vốn nhưng dự án, nhiệm vụ chưa sẵn sàng, dẫn đến vốn chờ dự án, kinh phí chờ nhiệm vụ.

Tờ trình của Chính phủ đánh giá, trong quá trình thực hiện các CTMTQG giai đoạn trước, phương án phân bổ nguồn lực chưa gắn chặt với khả năng thực hiện, hiệu quả đầu tư, tiến độ và sản phẩm đầu ra. Riêng năm 2025, phải hủy dự toán 944,866 tỷ đồng chi đầu tư của 3 chương trình do một số bộ chưa hoàn thiện thủ tục đầu tư, không có khả năng thực hiện trong năm.

Từ thực tế này, phương án mới hướng tới phân bổ vốn trên cơ sở năng lực thực hiện thực tế. Ngân sách trung ương hàng năm sẽ được phân bổ gắn với kết quả giải ngân, kết quả thực hiện mục tiêu, khả năng tổ chức thực hiện và mức bố trí vốn đối ứng của địa phương.

Chính phủ cũng đề xuất cho phép điều chuyển vốn từ nhiệm vụ chậm tiến độ sang nhiệm vụ có khả năng giải ngân và hoàn thành tốt hơn. Việc điều chuyển được kỳ vọng hạn chế tình trạng nguồn lực bị “đóng băng” tại những nhiệm vụ không có khả năng triển khai, đồng thời tạo điều kiện để vốn được đưa đến những nơi có khả năng hấp thụ tốt hơn.

Một thay đổi khác là bỏ quy trình phân bổ ngân sách nhà nước trung gian qua đầu mối Chủ chương trình.

Theo mô hình được đề xuất, Bộ Tài chính là cơ quan đầu mối tổng hợp chung về nguồn lực, phân bổ, điều chỉnh, điều chuyển vốn và tổng hợp kết quả thực hiện để báo cáo Chính phủ, Thủ tướng Chính phủ và Quốc hội.

Các bộ quản lý ngành tập trung vào chức năng chuyên môn, từ thiết kế chính sách, xác định mục tiêu, chỉ tiêu, sản phẩm đầu ra, tiêu chí đánh giá đến đánh giá kết quả; không thực hiện tầng trung gian trong phân bổ, giao vốn và quyết toán ngân sách của địa phương.

Trong khi đó, địa phương được trao quyền chủ động lớn hơn. Trên cơ sở nội dung khung của chương trình và cơ chế, chính sách hiện hành, địa phương tự lựa chọn, quyết định danh mục nhiệm vụ, dự án cụ thể; xác định thứ tự ưu tiên; phân bổ chi tiết, điều chỉnh và điều chuyển vốn giữa các nhiệm vụ, dự án.

Quyền quyết định đi cùng trách nhiệm toàn diện về đối tượng, định mức, giá, khối lượng, chất lượng, tiến độ, hiệu quả và khả năng vận hành sau đầu tư. Phương châm quản lý được xác định là “địa phương quyết, địa phương làm, địa phương chịu trách nhiệm”.

Tập trung nguồn lực, gắn vốn với kết quả

Cùng với thay đổi cách phân bổ, Tờ trình số 510/TTr-CP đề xuất tổ chức lại nguồn lực trong tổng mức đã được Quốc hội quyết nghị. Tổng nguồn lực thực hiện 4 chương trình giai đoạn 2026 – 2030 dự kiến là 808.558 tỷ đồng, gồm 345.000 tỷ đồng ngân sách trung ương, 395.392 tỷ đồng ngân sách địa phương, 23.000 tỷ đồng ngân sách nhà nước cấp thực hiện tín dụng chính sách, 20.429 tỷ đồng vốn đối ứng của cơ sở giáo dục và 24.737 tỷ đồng vốn huy động hợp pháp khác.

Chính phủ kiến nghị Quốc hội giao Chính phủ rà soát, cơ cấu lại từng nguồn vốn, phấn đấu bố trí ngân sách nhà nước, đặc biệt là ngân sách trung ương, theo cơ cấu khoảng 75% vốn đầu tư công và 25% kinh phí thường xuyên.

Theo Tờ trình, định hướng này nhằm tập trung nguồn lực cho đầu tư phát triển, các công trình, dự án có tính lan tỏa và những nhiệm vụ trực tiếp liên quan đến mục tiêu của Chương trình, đồng thời triệt để tiết kiệm chi thường xuyên.

Một nội dung khác được đặt ra là xây dựng hệ thống cơ sở dữ liệu dùng chung để theo dõi đồng bộ mục tiêu, nguồn lực, danh mục dự án, tiến độ, giải ngân, quyết toán, đối tượng thụ hưởng và sản phẩm đầu ra.

Dữ liệu điện tử sẽ từng bước thay thế báo cáo giấy, đồng thời trở thành căn cứ để phân bổ vốn, điều chuyển nguồn lực và đánh giá trách nhiệm của cơ quan, đơn vị, người đứng đầu.

Theo lộ trình Chính phủ đề xuất, các nhiệm vụ đã được phê duyệt, bố trí vốn và triển khai trong năm 2026 tiếp tục được thực hiện, thanh toán và quyết toán theo quy định đã ban hành, bảo đảm không làm gián đoạn các chương trình đang triển khai.

Sau khi Quốc hội thông qua giải pháp thống nhất, Chính phủ sẽ chỉ đạo Bộ Tài chính hoàn thiện dự thảo Nghị quyết quy định nội dung, cơ chế, chính sách thực hiện CTMTQG tổng thể theo trình tự, thủ tục rút gọn, dự kiến trình Chính phủ ban hành trong tháng 9/2026. Mục tiêu là sớm hoàn thiện cơ sở pháp lý để các địa phương triển khai cơ chế mới ngay từ khâu phân bổ, giao dự toán và kế hoạch năm 2027.