Sau mỗi mùa thi, mạng xã hội lại xuất hiện vô số trạng thái với đủ cung bậc cảm xúc từ vui mừng, tự hào từ tiếc nuối hay thất vọng. Thế nhưng, giữa những bài đăng ấy, đôi khi lại xuất hiện những câu chuyện khiến nhiều người không khỏi chạnh lòng.

Mới đây, một bài viết được cho là của người cha tại Hà Nội công khai điểm thi và bày tỏ sự thất vọng về con sau kỳ thi vào lớp 10 đã thu hút sự chú ý lớn trên mạng xã hội. Câu chuyện không chỉ gợi ra tranh luận về áp lực thành tích, mà còn đặt ra một câu hỏi đáng suy ngẫm: Liệu việc công khai sự thất vọng với con trước hàng nghìn người có thực sự là một cách giáo dục phù hợp?

Khi thất vọng của người lớn trở thành gánh nặng của một đứa trẻ

Thi cử luôn là một trong những áp lực lớn nhất đối với học sinh nhiều quốc gia Á Đông nói chung và Việt Nam nỏi riêng. Đặc biệt với kỳ thi vào lớp 10 ở các thành phố lớn, nơi tỷ lệ cạnh tranh nhiều năm qua luôn ở mức cao, kết quả thi đôi khi được xem như một cột mốc quan trọng đối với cả gia đình.

Chính vì thế, cảm giác buồn bã hoặc thất vọng của cha mẹ khi con không đạt được kỳ vọng là điều hoàn toàn có thể hiểu được. Không ít phụ huynh đã đầu tư thời gian, công sức, tiền bạc cho việc học của con suốt nhiều năm. Họ mong con có cơ hội vào những ngôi trường tốt, có môi trường học tập thuận lợi hơn trong tương lai.

Nhưng cảm xúc của người lớn không đồng nghĩa với việc mọi cách thể hiện cảm xúc đều phù hợp.

Cũng cần nhìn nhận rằng phía sau những lời trách móc đôi khi không chỉ là sự giận dữ, mà còn là nỗi thất vọng, lo lắng và bất lực của cha mẹ. Nhiều phụ huynh đã dành nhiều năm đồng hành cùng con, hy sinh thời gian, tài chính và đặt nhiều kỳ vọng vào kỳ thi quan trọng này. Khi kết quả không như mong muốn, cảm xúc tiêu cực xuất hiện là điều khó tránh khỏi.

Điều khiến nhiều người băn khoăn trong những trường hợp như vậy không phải là sự thất vọng, mà nằm ở cách sự thất vọng ấy được thể hiện. Bởi giữa việc bày tỏ nỗi buồn với con và việc công khai con trước đám đông là hai câu chuyện hoàn toàn khác nhau. Khi điểm số, tên tuổi và những lời trách móc xuất hiện trên mạng xã hội, câu chuyện không còn đơn thuần là cuộc đối thoại giữa cha mẹ và con cái nữa.

Một đứa trẻ vốn đã phải đối mặt với áp lực từ kết quả thi giờ đây có thể phải đối diện thêm với cảm giác xấu hổ, tổn thương hoặc bị phán xét bởi hàng trăm, hàng nghìn người xa lạ.

Nhà tâm lý học lâm sàng người Mỹ Carl Rogers, một trong những nhân vật có ảnh hưởng nhất trong lĩnh vực tâm lý học nhân văn, từng viết: “The curious paradox is that when I accept myself just as I am, then I can change”, tạm dịch là ” Điều nghịch lý thú vị là khi tôi chấp nhận bản thân như chính mình, đó là lúc tôi có thể thay đổi”.

Thông điệp này đặc biệt đáng suy ngẫm trong giáo dục trẻ em. Con người thường thay đổi tốt hơn khi cảm thấy được thấu hiểu và đồng hành, thay vì bị phủ nhận giá trị bản thân ngay trong thời điểm dễ tổn thương nhất.

Dạy con là chuyện của gia đình, không phải của mạng xã hội

Có một thực tế ngày càng phổ biến là nhiều vấn đề riêng tư của gia đình đang được đưa lên mạng xã hội với tốc độ nhanh hơn bao giờ hết.

Ngày trước, những cuộc trò chuyện giữa cha mẹ và con cái thường diễn ra trong phạm vi gia đình. Ngày nay, chỉ với một bài đăng, những mâu thuẫn, thất vọng hay áp lực cá nhân có thể trở thành chủ đề để hàng nghìn người bình luận.

Điều này đặt ra một câu hỏi quan trọng, rằng mạng xã hội có thực sự là nơi phù hợp để giải quyết các vấn đề giáo dục con cái?

Trên thực tế, điều khiến một đứa trẻ trưởng thành không phải là việc bị chỉ trích công khai, mà là khả năng nhận ra sai lầm và học cách chịu trách nhiệm về chúng. Quá trình đó đòi hỏi sự đối thoại, sự tin tưởng và đôi khi là cả sự kiên nhẫn từ phía cha mẹ.

Trong cuốn How to Talk So Kids Will Listen & Listen So Kids Will Talk (Tạm dịch: Nói Sao Cho Trẻ Chịu Nghe, Nghe Sao Cho Trẻ Chịu Nói ), hai chuyên gia giáo dục Adele Faber và Elaine Mazlish cho rằng trẻ em cần được tôn trọng và thừa nhận cảm xúc của mình. Theo các tác giả, sự hợp tác bền vững thường đến từ mối quan hệ dựa trên sự tôn trọng lẫn nhau, thay vì sự xấu hổ hay áp đặt.

Sự xấu hổ có thể tạo ra tác động tức thời, nhưng hiếm khi tạo ra động lực bền vững. Một đứa trẻ bị công khai điểm số hoặc bị gắn với những lời nhận xét tiêu cực trước đám đông có thể nhớ rất lâu về cảm giác bị tổn thương ấy. Và điều các em nhớ không hẳn là bài học cha mẹ muốn truyền đạt.

Điều trẻ cần sau thất bại không phải là thêm một thất bại khác

Nhà văn người Mỹ J.K. Rowling (tác giả của Harry Potter) từng có bài phát biểu nổi tiếng tại Đại học Harvard năm 2008 với chủ đề về giá trị của thất bại. Bà nói: “Không thể sống mà không thất bại trong một điều gì đó, trừ khi bạn sống quá cẩn trọng đến mức gần như chưa từng sống”.

Thất bại vốn là một phần tự nhiên của quá trình trưởng thành.

Một kỳ thi không như mong muốn có thể là cú sốc với một học sinh. Nhưng đó cũng có thể là cơ hội để các em hiểu rõ hơn về bản thân, học cách điều chỉnh phương pháp học tập và xây dựng khả năng đứng dậy sau vấp ngã.

Điều quan trọng là môi trường xung quanh phản ứng với thất bại ấy như thế nào.

Nếu thất bại được nhìn nhận như bằng chứng cho sự kém cỏi, đứa trẻ sẽ học được nỗi sợ thất bại. Nếu thất bại được xem như một trải nghiệm để trưởng thành, đứa trẻ sẽ học được sự kiên cường.

Nhà nghiên cứu tâm lý nổi tiếng Carol Dweck của Đại học Stanford gọi đó là “tư duy phát triển” (growth mindset) – niềm tin rằng năng lực có thể được cải thiện thông qua nỗ lực, học hỏi và rèn luyện.

Trong tư duy ấy, điểm số không phải là dấu chấm hết cho giá trị của một con người.

Một bảng điểm có thể cho biết học sinh làm đúng bao nhiêu câu hỏi, đạt bao nhiêu điểm số. Nhưng nó không thể phản ánh đầy đủ những gì đang diễn ra trong tâm lý của một đứa trẻ.

Nó không cho biết em đã thức khuya bao nhiêu đêm.

Không cho biết em đã lo lắng thế nào trước ngày thi.

Cũng không cho biết em đang cảm thấy ra sao khi biết mình chưa đạt được kỳ vọng.

Điều đáng tiếc là trong nhiều cuộc tranh luận về giáo dục, người lớn thường quá tập trung vào kết quả mà quên mất cảm xúc của đứa trẻ đứng phía sau kết quả đó. Bất kỳ đứa trẻ nào cũng cần được học cách chịu trách nhiệm với lựa chọn của mình. Nhưng trách nhiệm không đồng nghĩa với việc phải chịu đựng sự tổn thương công khai.

Sau mỗi kỳ thi, điều trẻ cần nhất có thể không phải là một bài giảng dài về tương lai, cũng không phải những lời trách móc trước đám đông. Đôi khi, điều các em cần chỉ là một người lớn đủ bình tĩnh để ngồi xuống, lắng nghe và nói rằng: “Kết quả này chưa như mong muốn, nhưng chúng ta sẽ cùng tìm cách bước tiếp”.

Bởi xét cho cùng, một kỳ thi có thể quyết định một cánh cửa. Nhưng cách người lớn phản ứng trước thất bại của trẻ mới là điều có thể ảnh hưởng đến lòng tự trọng và sự tự tin của các em trong nhiều năm sau đó.