Đề xuất cơ chế mới để vận hành Chương trình mục tiêu quốc gia sau hợp nhất

Không để gián đoạn chính sách sau hợp nhất

Theo Tờ trình của Bộ Tài chính, việc hợp nhất các chương trình mục tiêu quốc gia (CTMTQG) làm thay đổi nhiệm vụ, mô hình quản lý, phương thức phân bổ nguồn lực và trách nhiệm của các cơ quan, địa phương. Vì vậy, việc sớm ban hành Nghị định là cần thiết để có cơ sở thống nhất triển khai các mục tiêu đến năm 2030, định hướng đến năm 2035.

Dự thảo được xây dựng trên cơ sở tích hợp 4 CTMTQG trước đây, gồm các chương trình về văn hóa; giáo dục; xây dựng nông thôn mới, giảm nghèo và phát triển vùng đồng bào dân tộc thiểu số, miền núi; y tế, dân số. Tuy nhiên, việc tích hợp được xác định không theo hướng cộng gộp cơ học mà phải bảo đảm các mục tiêu, đối tượng thụ hưởng đã được Quốc hội quyết định.

Bộ Tài chính đề xuất cơ chế mới để vận hành Chương trình mục tiêu quốc gia sau hợp nhất. Ảnh TL minh họa

Một trong những yêu cầu được đặt ra là bảo đảm tính liên tục của chính sách, nhất là đối với những nhiệm vụ, dự án đã được phê duyệt trong năm 2026. Theo đó, dự thảo quy định tiếp tục thực hiện các nhiệm vụ, dự án, dự toán, hợp đồng và các cam kết pháp lý đã được phê duyệt theo 4 chương trình trước hợp nhất; đồng thời thực hiện việc rà soát, phân loại, chuyển đổi mã dự án, dữ liệu và nguồn lực sang chương trình mới.

Theo Bộ Tài chính, quy định chuyển tiếp này nhằm tạo cơ sở pháp lý để không làm gián đoạn các nhiệm vụ đang triển khai, đồng thời bảo đảm việc lập kế hoạch, dự toán ngân sách cho năm 2027.

Dự thảo Nghị định tập trung vào 7 nhóm nhiệm vụ lớn, từ quy hoạch, hạ tầng thiết yếu, ổn định dân cư, môi trường; phát triển kinh tế nông thôn, sản xuất, việc làm, thu nhập; giáo dục, đào tạo; y tế, dân số; bảo tồn, phát triển văn hóa; chính sách đặc thù đối với vùng dân tộc thiểu số, miền núi đến cơ sở dữ liệu dùng chung, chuyển đổi số, kiểm tra, đánh giá và truyền thông.

Phân bổ nguồn lực gắn với kết quả

Điểm đáng chú ý trong dự thảo là thay đổi cách tiếp cận trong phân bổ và đánh giá nguồn lực. Theo đó, nguồn vốn trung hạn từ ngân sách trung ương được phân bổ dựa trên mức độ khó khăn và yêu cầu thực hiện mục tiêu; việc phân bổ hàng năm căn cứ vào nhu cầu, kết quả thực hiện và khả năng giải ngân.

Dự thảo đồng thời lưu ý các trường hợp chịu tác động khách quan như thiên tai, dịch bệnh, sự kiện bất khả kháng. Nếu được cơ quan có thẩm quyền xác nhận, các yếu tố này được xem xét riêng, tránh việc giảm nguồn lực một cách máy móc chỉ vì kết quả thực hiện hoặc giải ngân bị ảnh hưởng bởi nguyên nhân khách quan.

Cùng với đổi mới phân bổ, dự thảo chuyển mạnh từ quản lý theo đầu vào sang quản lý, đánh giá theo kết quả đầu ra. Đáng chú ý, dự thảo đã thiết lập khung chấm điểm, phương pháp đánh giá, xác nhận kết quả, theo dõi, kiểm tra và giám sát cộng đồng, cùng với đó là quy định hệ số, cách tính và phân loại điểm kết quả đầu ra.

Cách tiếp cận này được Bộ Tài chính xác định nhằm gắn việc phân bổ, quản lý nguồn lực với kết quả thực tế, đồng thời tăng tính minh bạch và trách nhiệm trong tổ chức thực hiện.

Một nội dung khác được nhấn mạnh là tăng quyền chủ động cho địa phương. Các địa phương được chủ động cụ thể hóa phương án phân bổ, điều chỉnh và tổ chức thực hiện trong phạm vi tổng nguồn lực được giao. Đi kèm với đó là yêu cầu công khai, cập nhật dữ liệu, kiểm tra và kịp thời thu hồi hoặc điều chỉnh nguồn lực đối với những trường hợp sử dụng không đúng mục đích, không có đối tượng thụ hưởng hoặc không còn khả năng thực hiện.

Theo mô hình được đề xuất, Bộ Nông nghiệp và Môi trường là cơ quan điều phối, tổng hợp chung; Bộ Tài chính là cơ quan tổng hợp nguồn lực. Các bộ quản lý mục tiêu theo lĩnh vực gồm Bộ Nông nghiệp và Môi trường, Bộ Y tế, Bộ Giáo dục và Đào tạo, Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch, Bộ Dân tộc và Tôn giáo. Các bộ, cơ quan khác và địa phương thực hiện trách nhiệm theo chức năng, thẩm quyền.

Bộ Tài chính cho biết, việc phân định này hướng tới giảm đầu mối trung gian, đồng thời vẫn bảo đảm vai trò điều phối, tổng hợp nguồn lực và trách nhiệm quản lý theo từng lĩnh vực.

Đơn giản thủ tục, tăng giám sát

Dự thảo cũng đưa ra cơ chế riêng đối với các dự án xây dựng quy mô nhỏ, kỹ thuật không phức tạp và có sự tham gia của cộng đồng. Một số thủ tục được đề xuất đơn giản hóa nhưng vẫn phải bảo đảm an toàn, chất lượng, công khai, minh bạch và sự giám sát của cộng đồng, đồng thời làm rõ trách nhiệm của chủ đầu tư và cơ quan thẩm định.

Đối với hỗ trợ phát triển sản xuất, dự thảo quy định 4 phương thức gồm liên kết theo chuỗi giá trị, hỗ trợ sản xuất cộng đồng, hỗ trợ theo nhiệm vụ và cơ chế đặc thù. Thông tin tối thiểu đối với các phương án hỗ trợ được chuẩn hóa tại phụ lục. Địa phương có thể điều chỉnh cho phù hợp với thực tế nhưng không được tự đặt thêm điều kiện, giấy tờ không có căn cứ hoặc làm tăng chi phí tuân thủ đối với người dân, hợp tác xã, tổ hợp tác và doanh nghiệp.

Cùng với phân cấp, dự thảo cũng dành một phần quan trọng cho cơ sở dữ liệu dùng chung và chuyển đổi số. Dữ liệu sẽ được sử dụng phục vụ theo dõi, phân bổ nguồn lực và đánh giá kết quả; đồng thời giảm trùng lặp trong chế độ báo cáo, tăng khả năng xác minh và công khai thông tin. Dự thảo cũng đặt ra yêu cầu về nguồn dữ liệu, trách nhiệm cập nhật, quyền truy cập, bảo vệ dữ liệu cá nhân và an toàn thông tin.