Đúng 9h sáng ngày 28/7/2000, tại Trung tâm Giao dịch Chứng khoán TP.HCM, những lệnh mua bán cổ phiếu đầu tiên chính thức được thực hiện, đánh dấu sự ra đời của thị trường chứng khoán Việt Nam. Khi ấy, thị trường chỉ có vỏn vẹn 2 cổ phiếu niêm yết, 6 công ty chứng khoán thành viên và khối lượng giao dịch chỉ tính bằng vài nghìn cổ phiếu.
Sáng hôm đó, hàng trăm nhà đầu tư đã xếp hàng tại trụ sở của 6 công ty chứng khoán thành viên ban đầu. Không có những bảng điện tử hiện đại với hàng trăm mã chứng khoán nhấp nháy liên tục, cũng chưa có những nhà đầu tư theo dõi thị trường qua điện thoại hay máy tính như ngày nay.
Thay vào đó là một không gian giao dịch còn nhiều bỡ ngỡ, nơi từng lệnh mua bán được ghi nhận và chuyển đi theo quy trình thủ công. Nhưng chính trong khung cảnh còn sơ khai ấy, một dấu mốc quan trọng của nền kinh tế Việt Nam đã được xác lập: lần đầu tiên, cổ phiếu của doanh nghiệp được mua bán tập trung trên một thị trường có tổ chức.
Hai cái tên xuất hiện trong phiên giao dịch lịch sử là REE của Công ty Cơ điện lạnh và SAM của Công ty Cáp và Vật liệu viễn thông (SACOM). Đây cũng là hai doanh nghiệp đầu tiên đưa cổ phiếu lên niêm yết, mở màn cho hành trình phát triển của thị trường chứng khoán Việt Nam.
Phiên giao dịch đầu tiên kéo dài trong 2 giờ đồng hồ, chỉ thực hiện khớp lệnh 1 lần vào lúc đóng cửa tức 11 giờ trưa. Tổng cộng 4.200 cổ phiếu được khớp lệnh, gồm 1.000 cổ phiếu REE và 3.200 cổ phiếu SAM. Giá trị giao dịch đạt khoảng 70,4 triệu đồng. VN-Index, với điểm xuất phát được quy ước là 100 điểm, kết thúc phiên ở mức 101,55 điểm.
Đặt cạnh quy mô giao dịch hàng chục nghìn tỷ đồng mỗi phiên hiện nay, những con số này gần như không đáng kể. Nhưng vào thời điểm đó, chúng mang ý nghĩa lớn hơn nhiều so với giá trị tiền bạc đơn thuần, thị trường chứng khoán Việt Nam đã thực sự bắt đầu vận hành.
Câu chuyện đi tìm người bán trong ngày đầu tiên
Một tình huống khá đặc biệt xảy ra ngay trong ngày đầu tiên khi thị trường không phải tìm người mua cổ phiếu, mà là tìm người sẵn sàng bán. Lượng lệnh đặt mua lên tới 335.500 cổ phiếu, trong khi số cổ phiếu thực tế được giao dịch chỉ là 4.200 đơn vị.
Sự mất cân đối lớn đến mức lãnh đạo cơ quan quản lý khi ấy phải liên hệ với bà Nguyễn Thị Mai Thanh, Chủ tịch REE, đề nghị doanh nghiệp hỗ trợ đưa cổ phiếu ra bán để thị trường có thể hình thành giao dịch.
Sự khan hiếm cổ phiếu không phải điều quá khó hiểu. Với chỉ 2 cổ phiếu được niêm yết, nguồn cung trên thị trường vô cùng hạn chế. Trong khi đó, sự tò mò và kỳ vọng về một kênh đầu tư hoàn toàn mới khiến nhu cầu mua cổ phiếu tăng cao.
Trong bối cảnh ấy, REE và SAM trở thành những doanh nghiệp tiên phong. Câu chuyện phía sau việc vận động doanh nghiệp tham gia thị trường, cũng như những khó khăn trong khâu tổ chức giao dịch, sau này được các nhân vật từng trực tiếp tham gia kể lại như một phần ký ức đặc biệt của những ngày đầu chứng khoán Việt Nam.
Những phiên giao dịch mang dáng dấp thủ công
Khác xa hệ thống giao dịch điện tử hiện đại, hoạt động mua bán chứng khoán năm 2000 phụ thuộc nhiều vào con người và các thao tác thủ công. Lệnh của nhà đầu tư được ghi nhận trên phiếu, chuyển qua các bộ phận liên quan và tổng hợp để thực hiện giao dịch.
Việc tiếp nhận, truyền tải và xử lý lệnh vì thế đòi hỏi sự phối hợp chặt chẽ giữa trung tâm giao dịch và các công ty chứng khoán thành viên. Mỗi phiên giao dịch không chỉ là câu chuyện mua bán cổ phiếu, mà còn là bài kiểm tra đối với một hệ thống vận hành lần đầu được đưa vào thực tế.
Với 6 công ty chứng khoán thành viên ban đầu, quy mô thị trường khi ấy còn rất nhỏ. Số lượng mã niêm yết hạn chế, thanh khoản thấp và kiến thức của công chúng về chứng khoán cũng chưa phổ biến. Thị trường phải vừa vận hành, vừa từng bước hoàn thiện quy trình và tạo dựng niềm tin với nhà đầu tư.
Dẫu vậy, những phiên giao dịch đầu tiên đã đặt nền móng cho sự phát triển của một thị trường vốn tập trung, tạo thêm kênh huy động vốn cho doanh nghiệp và mở ra một phương thức đầu tư mới đối với người dân.
Từ 2 mã cổ phiếu đến 10 triệu tỷ vốn hóa
Chỉ vài ngày sau phiên giao dịch đầu tiên, thị trường tiếp tục ghi nhận những bước đi mới. Ngày 4/8/2000, hai cổ phiếu HAP của Công ty Giấy Hải Phòng và TMS của Công ty Transimex được đưa vào niêm yết, nâng số lượng cổ phiếu trên thị trường lên 4 mã.
Từ xuất phát điểm chỉ có hai doanh nghiệp, thị trường chứng khoán Việt Nam dần mở rộng về số lượng doanh nghiệp niêm yết, quy mô vốn hóa, số lượng nhà đầu tư và giá trị giao dịch. Cùng với sự phát triển của hạ tầng công nghệ, phương thức giao dịch cũng thay đổi mạnh mẽ, từ những phiếu lệnh thủ công đến hệ thống điện tử có khả năng xử lý khối lượng giao dịch rất lớn.
Nhìn lại ngày 28/7/2000, 4.200 cổ phiếu được giao dịch với giá trị hơn 70 triệu đồng có thể là một con số nhỏ bé. Nhưng đó là điểm khởi đầu của một hành trình mà ở thời điểm ấy, ít ai có thể hình dung hết quy mô và tầm vóc trong tương lai.
Giờ đây, thị trường chứng khoán Việt Nam đã có hơn 1.600 mã chứng khoán bao gồm hơn 700 cổ phiếu, chứng chỉ quỹ niêm yết trên HoSE và HNX, cùng gần 900 cổ phiếu đăng ký giao dịch trên UPCoM. Quy mô vốn hóa thị trường cổ phiếu đạt xấp xỉ 10 triệu tỷ đồng.
Các sản phẩm mới như chứng quyền có đảm bảo, chứng chỉ quỹ ETF, thị trường phái sinh… góp phần làm đa dạng hàng hóa trên thị trường. Số lượng tài khoản chứng khoán cũng đã vượt con số 14 triệu. Và hơn hết, chứng khoán Việt Nam đã chính thức bước vào sân chơi thị trường mới nổi.
Một thị trường bắt đầu bằng 2 mã cổ phiếu, vài nghìn đơn vị được khớp lệnh và những thao tác còn thủ công. 26 năm sau, phiên giao dịch đầu tiên ấy vẫn là cột mốc không thể thiếu trong lịch sử phát triển của thị trường chứng khoán Việt Nam.
