Hà Nội nhìn từ ban công

Ban công tập thể cũ bao giờ cũng có vẻ như một cái sân bị treo nhầm lên tầng. Nó nhỏ, nghiêng nghiêng, sắt thép hoen gỉ, vài chỗ xi măng tróc ra như da người già gặp rét. Sáng sớm, từ đó thò ra một bà cụ áo len nâu, một chậu trầu bà, một chổi lông gà, hai quần đùi trẻ con đã khô từ hôm qua nhưng chưa ai buồn cất. Các khu tập thể của Hà Nội bắt đầu ngày mới bằng những thứ lặt vặt như thế.

Ở những khu tập thể cũ, ban công là phần đời hướng ngoại. Trong nhà thì chật. Chật người, chật tủ, chật giường, chật cả những câu chuyện dông dài không biết cất vào đâu. Thế là người ta đẩy ra ban công. Một cái ghế nhựa gãy chân, một bình gas hết hơi, vài lọ dưa cà, mấy bao tải đựng đồ “biết đâu có lúc dùng”. Cái tinh thần tiết kiệm của người Hà Nội cũ nhiều khi oai phong tới độ có thể lập được cả học thuyết. Không vứt gì cả. Vứt là “phí của giời mười đời không có”, là “buôn tàu bán bè không bằng ăn dè hà tiện”. Một cái xoong thủng vẫn có thể trồng hành. Một cái ấm mất quai vẫn đựng đinh vít. Một cánh cửa tủ long bản lề, biết đâu mai kia đem kê chuồng gà. Mà gà thì có thể đã thôi nuôi từ hai mươi năm trước. Nhưng biết đâu đấy! Hồi dịch Covid-19 chẳng có trào lưu ấp trứng vịt lộn rồi một phần mười thành phố có ảnh story vịt bơi tung tăng trong nhà tắm chung cư cao tầng, đó sao?

Rồi chuồng cọp mọc ra. Ban đầu là vài thanh sắt bảo vệ trẻ con khỏi ngã, bảo vệ gia chủ khỏi trộm. Sau thành một căn phòng con. Rồi thêm mái tôn. Rồi thêm tấm nhựa. Rồi một ngày nó thành một mảnh kiến trúc rất Hà Nội: phi chính quy, thiếu an toàn, rất xấu, và vô cùng hiệu quả về mặt công năng sử dụng. Người nghiêm khắc gọi đó là cơi nới trái phép. Người sống trong ấy gọi đó là thêm chỗ cho thằng út học bài, cho bà ngoại nằm đỡ gió, cho thằng cả cưới vợ dọn ra phòng riêng. Luật đô thị nhìn chuồng cọp bằng con mắt cau có. Đời sống nhìn nó bằng con mắt đã quá quen với việc phải xoay xở.

Những bà cụ ở ban công tập thể có một thứ quyền lực âm thầm. Họ biết giờ nào nhà tầng dưới nấu cá, giờ nào ông tầng năm đi tập dưỡng sinh, nhà nào mới có con dâu, đứa nào học đại học xong chưa xin được việc. Họ không cần mạng xã hội. Cả khu nhà là một bảng tin sống, cập nhật bằng tiếng dép lê, mùi nước mắm, tiếng ho khan và tiếng gọi nhau qua lan can. “Nhà bác còn ít hành khô không?” “Có cái áo bay xuống đấy nhé”.

Ban công ấy cũng là chỗ cây cối sống sót. Cây lưỡi hổ mọc trong thùng sơn cũ. Cây khế còi cọc, quả bé như niềm vui dè sẻn. Mấy chậu hoa mười giờ nở trong bình nước giặt cũ như giễu nhại bà chủ thường xuyên chấm vân tay muộn ở văn phòng. Từ ban công nhìn ra, người ta thấy dây điện chằng chịt, mái tôn lô nhô, tiếng xe máy chạy xăng E10, và một khoảng trời bị chia nhỏ thành từng miếng.

Ký ức ở các ban công tập thể nằm trên chiếc ghế gấp xước thảm thương, cái quạt con cóc, đôi dép tổ ong, cái áo khoác “hàng Việt Nam xuất khẩu” mặc mãi không hỏng. Nó nằm trong cách bà cụ tưới cây bằng nước vo gạo. Nó nằm trong cái rèm hoa đã bạc màu, che nắng kém nhưng che được một phần lòng tự trọng. Những ban công ấy đẹp theo cách một người từng nghèo nhưng chưa mất nết. Nó lộn xộn, cũ kỹ, nhẫn nại, và giỏi xoay xở trước mọi biến thiên của thời cuộc.

Sang đến nhà ống mặt tiền, ban công đổi tính. Nó thôi là cái sân treo của tập thể, thành một khe thở hẹp của những căn nhà luôn cố vươn lên như người thấp bé đi xem hội. Đất ở Hà Nội tính bằng một năm thu nhập/ một mét vuông, nhưng nhu cầu thì nở rất nhanh. Nhà vì thế cứ cao dần, mỏng dần, mặt tiền cũng trở nên nghiêm túc kiểu rất bướng. Bên dưới bán phở, tầng hai làm spa, tầng ba cho thuê văn phòng, tầng bốn gia đình ở, tầng năm chứa đồ, tầng sáu có cái ban công bé bằng lòng kiên nhẫn của chủ nhà.

Ban công nhà ống thường nhìn thẳng sang ban công nhà khác. Bên này có giàn hoa giấy đỏ rực như mặt bà chủ nhà vừa thắng một cuộc cãi nhau. Bên kia đặt cục nóng điều hòa, thổi hơi nóng phì phì vào đời sống, rất công bằng, mình mát thì ai đó phải chịu nóng. Đô thị nhiều khi vận hành bằng triết lý giản dị ấy. Mát trong phòng, nóng ngoài phố. Sạch trong nhà, rác ngoài ngõ. Hướng ngoại trong tin nhắn và hướng nội khi gặp trực tiếp.

Nhưng ban công nhà ống vẫn đáng yêu ở chỗ người ta không chịu công nghiệp hóa hay thương mại hóa như toàn bộ ngôi nhà. Một mét lan can cũng treo được chậu lan. Nửa mét tường cũng bám được dây sử quân tử. Một ô cửa nhỏ cũng đủ cho ông chủ nhà hưu trí mặc áo may ô, ngồi uống trà, nhìn xuống phố bằng ánh mắt của người đã chứng kiến quá nhiều đợt lát lại vỉa hè vào độ cận Tết. Ông không nói nhiều như khi còn làm ở công ty. Ông bình thản ngồi đó, thỉnh thoảng nhổm dậy nhìn một xe hàng rong đi qua, gọi xuống mua cân mận hậu, rồi mặc cả rất khí thế. Mặc cả xong lại dúi thêm vài nghìn. Người Hà Nội cũ có kiểu hào phóng khá rắc rối. Miệng phải chặt chẽ để không bị hớ, tay mới được rộng rãi.

Phố bây giờ cũng phải leo lên cao chứ không chỉ dàn hàng ngang la đà dưới vỉa hè. Quán bia hơi tầng hai, phòng gym tầng ba, tiệm trà có nhạc thiền trên gác lửng. Trọn một hệ sinh thái để đảm bảo chất lượng cuộc sống của thị dân. Trước đây người ta sống trên mặt đất, ngồi vỉa hè, ăn bún riêu, nói chuyện đủ to để bàn bên cạnh nghe thấy rồi góp ý. Bây giờ, khi vỉa hè đang được “dọn dẹp” cho người đi bộ, người ta hẹn nhau uống bia hơi ở ban công tầng hai. Thực khách nhìn xuống phố qua một hàng đèn vàng trang trí, thứ là bằng chứng mười mươi cho thấy ông chủ quán bia đang lúng túng không rõ mình sẽ bán bia cho đám bợm như hồi vỉa hè như trước hay các cháu teen thích check in cốc bia hơi với đường phố. Người già đi qua bên dưới ngước lên, có thể nghĩ, bọn này bây giờ uống bia hơi mà cũng cầu kỳ, kiểu cách. Nhưng nếu có ai mời lên, chắc các cụ cũng nhấc đôi chân lục cục đau khớp mà leo lên. Đời sống mà, chê thì chê, tiện nghi của cốc bia hơi cuối chiều vẫn có sức quyến rũ khó cưỡng.

Người Hà Nội ở nhà ống vì thế thành thạo nghệ thuật nửa kín nửa hở. Nói vừa đủ, cười vừa đủ, khoe vừa đủ, giấu cũng vừa đủ. Từ cái khe nhỏ ấy, họ thả ra phố mùi nước xả vải, mùi cá mặt.

Đến chung cư mới, ngoài ban công chường ra ngoài, người ta nghĩ ra một lối xây dựng mới, với phần không gian mở được thụt vào trong, được gọi lịch sự hơn: logia. Cái tên nghe như một công ty gia đình. Để ý mà xem, ngoài “hoàng gia” thì các công ty tên có hậu tố “gia” rất dễ có xuất phát điểm từ một founder nào đó muốn gia đình, dòng họ của mình trở nên vĩ đại hoặc “vĩ đại trở lại”. Ban công và logia chung cư sạch sẽ, vuông vắn, có lan can kính, sàn gỗ nkho, tiếng trẻ học đàn, tiếng mẹ mắng con, tiếng bố gọi shipper. Hà Nội trong nhà ống mặt tiền không còn thong dong, ít kiểu cách, thiếu mỹ học nhưng nó mang vẻ đẹp thời thượng của tiền hựa, máy giặt âm thầm quay, vài chậu cây mua theo combo. Người trẻ dọn lên tầng cao mang theo mèo, nến thơm, cà phê pha máy, vài cuốn sách chưa đọc hết, cùng nỗi cô đơn được bài trí khá có gu.

Ban công chung cư là phần sinh hoạt riêng tư. Chỉ một đôi khi nó được thảo luận trong nhóm cư dân trên ứng dụng, thông báo phí dịch vụ, lịch phun muỗi, nhắc không vứt tàn thuốc…. Con người văn minh lên bằng nhiều cách, trong đó có cách phàn nàn qua điện thoại. Ở tầng hai mươi, người ta ít biết mặt nhau hơn, nhưng biết rất rõ nhà nào khoan tường sau mười giờ tối. Tình làng nghĩa xóm chuyển từ bát canh sang biên bản góp ý. Nói thế nghe buồn, nhưng cũng phải công nhận, những bát canh ấm áp trong ký ức đôi khi đi kèm quá nhiều tò mò không cần thiết.

Người trẻ làm ban công thành một góc chữa lành. Một ghế lười, một bàn nhỏ, một dây đèn vàng, một chậu hương thảo, vài thứ phụ kiện thể hiện nhân sinh thiền thời thượng. Mèo nằm trên thảm, mắt nhìn thành phố như nhìn một chương trình truyền hình nhạt nhẽo. Cô gái làm marketing ngồi uống cold brew, laptop mở, tai nghe cắm, bên ngoài là hoàng hôn đỏ rực trên những mái nhà lô xô. Anh kỹ sư đi làm về muộn, đứng ở ban công phụt cái vòi phun sương cho đám cây dứt khoát như thể cuối cùng anh cũng được làm chủ một việc gì đó mà không phải ngó sắc diện sếp.

Ở các tầng cao, Hà Nội nhìn khác. Bớt mùi hơn, bớt ồn hơn, cũng xa nhau hơn. Những mái phố cũ nằm dưới kia như một lớp ký ức bị thu nhỏ. Hồ nước thành miếng gương. Đường vành đai thành dải sáng. Những ngõ nhỏ biến thành nét vẽ ngoằn ngoèo. Từ ban công chung cư, người ta có thể yêu Hà Nội dễ hơn vì đã đứng xa nó một chút. Yêu gần quá thường mệt. Gần là kẹt xe, là bụi, là còi, là ông hàng xóm hát karaoke sai nhịp với niềm tin mạnh mẽ vào năng lực bản thân. Xa lên cao, thành phố biết cách che bớt tật xấu, giống một người mặc áo khoác đẹp khi đi gặp người yêu cũ.

Nhưng trên cao cũng có quạnh quẽ riêng. Cửa đóng, thang máy khép, hành lang thơm mùi khử khuẩn. Người ta gặp nhau gật đầu lịch sự, cười lịch sự, nói đâu câu lịch sự rồi nhanh chóng nhìn vào điện thoại để khỏi phải kéo dài sự thân mật. Ban công vì thế cũng mang nỗi niềm riêng và đặc quyền riêng. Đó là nỗi sự riêng tư đi kèm nỗi cô đơn thị thành, là những không gian sạch xanh chuyên nghiệp na ná nhau. Nhưng dù thế nào, những mầm xanh trên logia, dù mua ở siêu thị cây cảnh theo combo, vẫn lớn lên bằng nước thật, nắng thật, và một thứ hy vọng nhỏ không tiện gọi tên.

4. Hồn phố từ ban công

Nhìn Hà Nội từ ban công, dễ thấy thành phố này cũ kỹ. Cũ ở lớp tường vôi, cũ ở thói quen giữ đồ, cũ ở tiếng rao thưa dần tới độ gần như tuyệt chủng, cũ ở những người già ngồi lì buổi chiều như canh một nồi cá kho. Nhưng cũ không có nghĩa là tàn. Có những thứ cũ vì chúng đã sống lâu, đã chịu đựng đủ nhiều, đã bị sửa chữa, chắp vá, sơn lại, khoan thêm, buộc dây thép, chống bằng gạch, mà vẫn đứng vững. Hà Nội nhiều lúc giống cái ban công tập thể: hơi nguy hiểm, hơi bừa, nhìn kỹ thì thương.

Thành phố này cũng chật. Chật đến mức người ta phải treo cây lên, treo quần áo lên, treo cả ước muốn có một mảnh vườn lên lan can. Chật đến mức riêng tư phải chia ca, bầu trời phải nhìn qua khung sắt, nắng phải len qua cục nóng điều hòa. Nhưng, trong những khoảng hẹp ấy, đời sống vẫn tự tìm đường. Một bà cụ gieo rau thơm trong hộp xốp. Một ông già uống trà trên ghế nhựa. Một đôi vợ chồng trẻ treo chuông gió. Một đứa bé đặt tên cho cây cà chua đầu tiên. Một con mèo nằm lim dim cạnh máy giặt. Một chùm hoa giấy leo ra khỏi mặt tiền đang trả góp. Những thứ ấy nhỏ, nhỏ đến mức cơ bản chúng ta không để ý. Nhưng phố vốn được làm nên từ những cái nhỏ. Một tiếng rao vương sót, một chén trà, một bóng cây, một cái gật đầu, một người nhớ đóng cửa nhẹ sau mười giờ đêm.

Bê tông Hà Nội nhiều lên, điều đó không cần tranh cãi. Chung cư mọc, nhà ống cao, phố hẹp, xe đông, cây bị cắt tỉa đến đều chặn chặn mức có lúc trông như vừa tốt nghiệp THPT. Nhưng bê tông chưa thắng hẳn. Nó cứ tưởng phủ kín được mọi thứ, rồi một sáng lại thấy rêu mọc ở mép tường, hoa mười giờ nở trong hộp bánh cũ, rau húng ló lên từ thùng sơn, một giàn sử quân tử thơm ngang ngược giữa khói xe. Đời sống đô thị có tài luồn lách. Nó không cần diện tích lớn. Nó cần một khe nắng, một ít đất, một người còn muốn chăm.

Câu hỏi cuối cùng: Nhìn từ các ban công, hồn phố có phai nhạt không?

Có, nếu ta đòi nó phải đứng im như tấm ảnh của mấy ông Tây chụp Hà Nội thế kỷ trước thi thoảng lại viral trên mạng xã hội. Hoặc giống mấy phóng sự nhà xưa, nếp cũ trên truyền hình ngày Tết.

Hà Nội nhìn từ ban công là một thành phố đang cựa mình, có lúc vụng về, có lúc lố bịch, có lúc đáng mắng, nhưng vẫn không ngừng biến đổi, thích nghi. Hồn phố như nhựa sống phố phường vẫn căng tràn, lặng lẽ len lỏi qua tháng qua năm mà kết nên những nét duyên đương đại. Từ sân đất lên chuồng cọp, từ chuồng cọp sang nhà ống, từ nhà ống lên logia kính. Nó mặc áo cũ rồi thay áo mới, có khi thay hơi quá tay, nhìn buồn cười như ông bác trung niên mặc vest đi crocs.

Nhưng chừng nào còn cây mọc trên lan can, còn người tưới cây lúc chiều xuống, còn ai đó đứng ở ban công nhìn phố và thấy thành phố này chưa hỏng hẳn, chừng đó, cốt cách của phố vẫn ở đó. Bởi dẫu có sao, hồn phố biết thay đổi, biết tự ươm mầm trên những ban công chật hẹp. Và những vận động âm thầm đó có lẽ vẫn đáng tin hơn những lời tụng ca hoài niệm, những vẻ đẹp xưa cũ được lãng mạn hóa “tuyệt đối điện ảnh”.

Cơ bản ban công sinh ra để cho gia chủ chống chọi với phố chứ không phải làm duyên cho phố. Nó chắn nắng, che bụi, cơi thêm chỗ phơi, thêm góc chill, thêm một khoảng đủ đặt chậu cây con xanh ngắt. Song chính những toan tính rất thực dụng ấy, qua tay người ở lâu ngày, lại được cắt đặt thành nếp sống, thành màu xanh, thành hồn phố.

Thế mà lại hay!