Năm nay tôi 28 tuổi, một độ tuổi “vừa đẹp để ổn định” trong suy nghĩ của bố mẹ. Ổn định ở đây không phải là một khái niệm trừu tượng. Ổn định là kết hôn, sinh con và bắt đầu xây dựng một gia đình nhỏ. Trong những dịp lễ Tết về nhà, câu hỏi ấy đôi khi xuất hiện rất đều đặn, như lời nhắc về những cột mốc quen thuộc của đời người. Bao giờ cưới? Khi nào có cháu?

Nhưng với nhiều người cùng thế hệ của tôi, những cột mốc ấy dường như không còn nằm trên cùng một lộ trình như trước. Không phải vì chúng tôi phủ nhận giá trị của hôn nhân hay gia đình. Chỉ là khi nghĩ về tương lai, tôi – và nhiều người trẻ khác – lại hình dung đến nhiều ngã rẽ khác nhau trên con đường sống một cuộc đời có ý nghĩa.

Có lẽ sự khác biệt ấy bắt đầu từ cách mỗi thế hệ định nghĩa về hạnh phúc. Với ông bà hay bố mẹ, hạnh phúc thường gắn với một gia đình đủ đầy, con cái trưởng thành và một cuộc sống ổn định quanh những mối quan hệ thân thuộc. Trong khi đó, với nhiều người trẻ lớn lên ở các đô thị đang thay đổi nhanh chóng, hạnh phúc đôi khi mang những “chỉ dấu” linh hoạt hơn: Một sự nghiệp đỉnh cao, một cuộc đời đầy trải nghiệm đáng nhớ hay một cuốn passport in dấu những chuyến đi khắp thế giới.

Những thay đổi trong suy nghĩ ấy cũng phản ánh rõ qua các con số. Theo Tổng cục Thống kê (GSO) năm 2023, độ tuổi kết hôn lần đầu của phụ nữ Việt Nam đã tăng từ khoảng 23 tuổi vào đầu những năm 2000 lên gần 27 tuổi hiện nay, riêng tại TP.HCM, con số này đã đạt 30,4 tuổi, mức cao nhất từng được ghi nhận. Tỷ lệ người sống độc thân cũng tăng từ 6,23% năm 2004 lên 10,1% năm 2019, trong khi mức sinh tại các đô thị lớn như Hà Nội và TP.HCM đang giảm rõ rệt. (Nguồn: Tổng cục Thống kê; Tạp chí Xã hội học Việt Nam).

Những dữ liệu này cho thấy một chuyển dịch sâu hơn trong hệ giá trị xã hội. Nếu trước đây gia đình từng là trung tâm của nhiều quyết định cuộc đời, thì ở xã hội hiện đại, ngày càng nhiều người trẻ đặt cá nhân và trải nghiệm sống vào vị trí quan trọng hơn. Trong bối cảnh đó, kết hôn hay sinh con không còn là cột mốc mặc định của tuổi trưởng thành, mà dần trở thành một lựa chọn cá nhân, được cân nhắc theo hoàn cảnh và mong muốn của mỗi người.

Độc thân tự nguyện: Khi “một mình” trở thành lựa chọn có ý thức

Ở tuổi 37, Ngọc Anh sở hữu một doanh nghiệp thiết kế quy mô nhỏ, một căn hộ riêng tại TP. Hồ Chí Minh và lịch làm việc dày đặc với các dự án sáng tạo. Trên nhiều phương diện, cuộc sống của cô đáp ứng khá đầy đủ những tiêu chí thành công phổ biến của tầng lớp trung lưu đô thị, ổn định tài chính, sự nghiệp vững vàng và khả năng tự chủ trong các quyết định cá nhân. Tuy nhiên, điều thường xuyên khiến Ngọc Anh phải giải thích với người thân không nằm ở công việc hay định hướng nghề nghiệp, mà ở một câu hỏi quen thuộc hơn, tình trạng hôn nhân.

“Khoảng từ 30 đến 35 tuổi là giai đoạn tôi nghe câu hỏi ‘bao giờ lấy chồng’ nhiều nhất. Không phải ai cũng gây áp lực trực tiếp, nhưng hầu như mọi cuộc gặp gỡ gia đình đều quay lại chủ đề đó”, cô kể. Áp lực ấy, theo thời gian, dần mất đi. Không phải vì Ngọc Anh thay đổi quyết định, mà bởi những người xung quanh bắt đầu nhận ra rằng lựa chọn của cô không phải là sự trì hoãn tạm thời, càng không phải một “sự cố” trong hành trình trưởng thành, mà là một quyết định có ý thức.

“Tôi không cảm thấy mình đang thiếu một nửa. Tôi là một cá thể hoàn chỉnh. Nếu có một mối quan hệ phù hợp, tôi sẵn sàng đón nhận. Nhưng tôi không cần bước vào hôn nhân chỉ để hoàn thành một cột mốc xã hội”, Ngọc Anh nói.

Ngọc Anh đặc biệt nhấn mạnh sự khác biệt giữa cô đơn (loneliness) và sự biệt lập tự nguyện (solitude) – hai khái niệm thường bị đánh đồng khi nói về đời sống độc thân. Theo cô, loneliness là trạng thái thiếu vắng sự kết nối, trong khi solitude lại là một dạng độc lập tích cực, khoảng không gian mà cá nhân chủ động lựa chọn để tập trung phát triển bản thân, duy trì các mối quan hệ có ý nghĩa và định hình nhịp sống theo cách riêng. Những năm gần đây, Ngọc Anh dành nhiều thời gian cho việc xây dựng nền tảng tài chính dài hạn, bảo hiểm nhân thọ, quỹ hưu trí, đầu tư bất động sản và duy trì một mạng lưới bạn bè thân thiết. Với cô, việc không có con cái không đồng nghĩa với một tương lai bấp bênh, mà đơn giản đòi hỏi sự chuẩn bị có kế hoạch hơn cho các giai đoạn sau của cuộc đời.

Trong các nghiên cứu xã hội học, nhóm lựa chọn này thường được gọi là SINK (Single Income, No Kids) – những cá nhân độc thân, có thu nhập độc lập và không có con. Sự gia tăng của nhóm này phản ánh một chuyển dịch đáng chú ý trong cấu trúc xã hội đô thị, nơi sự tự chủ kinh tế và quyền tự quyết cá nhân ngày càng được coi trọng. Đặc biệt với phụ nữ thuộc thế hệ cuối 8x và đầu 9x, giai đoạn từng được gọi là “khủng hoảng tuổi 30” đang dần được thay thế bằng một trạng thái trưởng thành khác, sự bình thản với lựa chọn sống độc lập và khả năng xây dựng cuộc đời theo tiêu chuẩn riêng.

Xu hướng này cũng được phân tích trong công trình nghiên cứu mang tên Going Solo: The Extraordinary Rise and Surprising Appeal of Living Alone của nhà xã hội học Eric Klinenberg. Trong cuốn sách, Klinenberg cho rằng việc sống một mình không nên bị hiểu như dấu hiệu của sự cô lập xã hội, mà trái lại, thường gắn với mức độ tự chủ kinh tế cao hơn, quyền tự do cá nhân lớn hơn và khả năng xây dựng các mạng lưới quan hệ xã hội linh hoạt hơn. Nghiên cứu của ông chỉ ra nhiều người lựa chọn sống độc thân để tập trung cho sự nghiệp, phát triển cá nhân và duy trì các mối quan hệ bạn bè bền chặt – những yếu tố đóng vai trò quan trọng đối với chất lượng cuộc sống, đặc biệt khi về già.

Trong bối cảnh công nghệ truyền thông phát triển mạnh, đời sống độc thân cũng không còn đồng nghĩa với sự tách biệt khỏi cộng đồng. Internet, mạng xã hội và các nền tảng kết nối đã tạo ra những mạng lưới xã hội mới, cho phép những cá nhân sống một mình vẫn duy trì mức độ tương tác xã hội cao. Vì vậy, đối với nhiều người như Ngọc Anh, độc thân không phải là một trạng thái thiếu hụt, mà là một lựa chọn sống có tính toán, nơi tự do cá nhân, sự ổn định kinh tế và các mối quan hệ xã hội được cân bằng theo cách phù hợp với cuộc đời của chính họ.

Hai người, hai thu nhập và quyết định không có con

Nếu Ngọc Anh đại diện cho lựa chọn sống độc thân, thì câu chuyện của Thu Phương (29 tuổi) phản ánh một biến thể khác của đời sống gia đình hiện đại, kết hôn nhưng chủ động không sinh con. Thu Phương kết hôn từ năm 24 tuổi – một độ tuổi vẫn được xem là khá sớm trong bối cảnh xu hướng kết hôn muộn ngày càng phổ biến ở Việt Nam. Tuy nhiên, sau 5 năm chung sống, vợ chồng cô vẫn kiên định với một quyết định ít gặp hơn trong khuôn mẫu gia đình truyền thống, không có kế hoạch sinh con.

“Chúng tôi kết hôn vì muốn sống cùng nhau. Hôn nhân đối với chúng tôi là sự đồng hành của hai người trưởng thành, chứ không nhất thiết phải đi kèm với việc trở thành cha mẹ”, Thu Phương chia sẻ. Theo Thu Phương, quyết định này không phải là một lựa chọn bốc đồng hay nhất thời. Nó được hình thành sau nhiều cuộc trao đổi thẳng thắn giữa hai vợ chồng ngay từ giai đoạn đầu của mối quan hệ. Qua thời gian, cả hai nhận ra rằng họ không thực sự mong muốn hoặc sẵn sàng cho vai trò làm cha mẹ, một vai trò đòi hỏi sự cam kết dài hạn cả về thời gian, nguồn lực và trách nhiệm xã hội.

Áp lực từ gia đình hai bên là điều khó tránh khỏi. Trong nhiều dịp tụ họp, câu hỏi về “khi nào có cháu” gần như trở thành một phần mặc định của các cuộc trò chuyện. Đối với thế hệ cha mẹ, việc kết hôn mà không sinh con thường bị xem như một điều khó hiểu, thậm chí là đi ngược lại trật tự gia đình quen thuộc. Tuy nhiên, theo thời gian, Thu Phương và chồng lựa chọn đối diện với những kỳ vọng đó bằng thái độ thẳng thắn và nhất quán.

Thu Phương cho rằng quyết định không sinh con không xuất phát từ sự né tránh trách nhiệm, mà ngược lại, chính từ nhận thức rõ ràng về trách nhiệm của việc làm cha mẹ. “Nuôi dạy một đứa trẻ tử tế trong xã hội hiện đại không chỉ cần tình yêu. Nó cần thời gian, nguồn lực tài chính ổn định, khả năng đồng hành dài hạn và sự sẵn sàng hy sinh nhiều lựa chọn cá nhân. Nếu không chắc mình có thể đảm đương điều đó một cách nghiêm túc, thì việc không sinh con cũng là một quyết định cần được cân nhắc thẳng thắn”.

Thực tế, những cân nhắc này không phải là cá biệt. Khảo sát năm 2025 của Viện Khoa học Vùng Nam Bộ cho thấy một xu hướng đáng chú ý, khoảng 22,2% người trẻ Việt Nam cho biết họ lựa chọn cuộc sống độc thân hoặc không có ý định kết hôn và sinh con. Trong các lý do được nêu ra, áp lực về thu nhập, chi phí nhà ở, sự bấp bênh của thị trường lao động và gánh nặng tài chính khi nuôi dạy con cái là những yếu tố nổi bật. Tại các đô thị lớn, nơi chi phí giáo dục, y tế và chăm sóc trẻ em ngày càng tăng, quyết định sinh con ngày càng gắn với những tính toán dài hạn về kinh tế và chất lượng sống.

Một số nhà nghiên cứu còn tiếp cận hiện tượng này từ góc nhìn của tâm lý học tiến hóa, thông qua khái niệm “Evolutionary Mismatch” (sự lệch pha tiến hóa). Nói một cách đơn giản, cơ thể và bản năng của con người được hình thành trong bối cảnh cách đây hàng nghìn năm, khi con người sống trong các cộng đồng nhỏ, phụ thuộc nhiều vào sự hỗ trợ của gia đình lớn hoặc cả nhóm. Khi đó, việc sinh con thường gắn liền với khả năng duy trì và phát triển cộng đồng, đồng thời việc chăm sóc trẻ nhỏ cũng được chia sẻ bởi nhiều người xung quanh.

Tuy nhiên, đời sống đô thị ngày nay lại rất khác. Nhịp sống nhanh hơn, áp lực công việc lớn hơn, chi phí sinh hoạt cao hơn và nhiều gia đình trẻ phải sống tách khỏi mạng lưới hỗ trợ truyền thống như ông bà, họ hàng. Trong bối cảnh đó, việc nuôi dạy một đứa trẻ gần như trở thành trách nhiệm của một gia đình hạt nhân nhỏ, đôi khi chỉ gồm hai vợ chồng.

Sự thay đổi này tạo ra một khoảng cách giữa bản năng sinh học và cách con người đánh giá điều kiện sống hiện tại. Dù con người vẫn có những bản năng tự nhiên liên quan đến việc sinh con và duy trì nòi giống, nhưng đồng thời chúng ta cũng có xu hướng cân nhắc môi trường xung quanh: liệu cuộc sống có đủ ổn định, nguồn lực có đủ dài hạn, và mình có đủ thời gian, năng lượng để nuôi dạy một đứa trẻ hay không. Khi những yếu tố đó chưa thực sự rõ ràng, chẳng hạn áp lực công việc cao, chi phí nuôi dạy con lớn hoặc thiếu sự hỗ trợ từ gia đình, nhiều người có thể cảm thấy mình chưa sẵn sàng để trở thành cha mẹ, ngay cả khi điều kiện kinh tế của họ không quá khó khăn.

Trong nghiên cứu xã hội học, các cặp vợ chồng lựa chọn mô hình này thường được gọi là DINK (Double Income, No Kids) – hai nguồn thu nhập, không con. Mô hình này đã phổ biến tại nhiều quốc gia phát triển và đang dần xuất hiện tại các đô thị châu Á, nơi nhịp sống nhanh, chi phí sinh hoạt cao và kỳ vọng nghề nghiệp ngày càng lớn. Tuy nhiên, các chuyên gia cũng lưu ý rằng lựa chọn DINK không nên bị nhìn nhận như một xu hướng lãng mạn hóa đời sống không con, mà cần được hiểu trong bối cảnh rộng hơn của những thay đổi kinh tế – xã hội. Đối với nhiều cặp đôi như Thu Phương, đây đơn giản là một quyết định cá nhân được đưa ra sau khi cân nhắc kỹ lưỡng về điều kiện sống, mục tiêu nghề nghiệp và khả năng đảm nhận trách nhiệm làm cha mẹ trong xã hội hiện đại.

Hôn nhân không còn là điều kiện của sự gắn bó

Không phải tất cả những người trì hoãn hôn nhân đều lựa chọn sống độc thân hoặc từ chối việc sinh con. Một số người vẫn duy trì các mối quan hệ tình cảm lâu dài, ổn định, nhưng lại không coi việc đăng ký kết hôn là điều kiện bắt buộc để xác lập sự gắn bó. Trường hợp của Minh Đạt (35 tuổi), là một ví dụ điển hình cho lựa chọn này.

Minh Đạt và bạn gái đã gắn bó với nhau hơn ba năm. Họ hiện sống chung trong một căn hộ thuê tại Hà Nội, cùng chia sẻ chi phí sinh hoạt, có kế hoạch tài chính chung và thậm chí đã nhận nuôi một chú chó. Trong nhiều khía cạnh của đời sống thường nhật, mối quan hệ của họ không khác nhiều so với một cặp vợ chồng. Tuy nhiên, cho đến thời điểm hiện tại, cả hai vẫn chưa đăng ký kết hôn.

“Tình yêu, với tôi, trước hết là một cảm xúc và một sự gắn bó giữa hai con người, còn hôn nhân là một hình thức pháp lý. Tôi không phản đối hôn nhân, nhưng tôi cũng không nghĩ đó là điều kiện duy nhất để chứng minh một mối quan hệ nghiêm túc”, Minh Đạt chia sẻ.

Theo Minh Đạt, quan điểm này không phải lúc nào cũng dễ được chấp nhận. Trong nhiều cuộc trò chuyện với bạn bè hoặc người quen, anh thường đối diện với những câu hỏi mang tính phán xét: nếu một người đàn ông yêu bạn gái nhiều năm nhưng không muốn kết hôn, liệu đó có phải là biểu hiện của sự thiếu trách nhiệm? Trong khi đó, cùng một lựa chọn nếu đến từ phía phụ nữ đôi khi lại được nhìn nhận khoan dung hơn. Những chuẩn mực xã hội quen thuộc vẫn thường gắn mối quan hệ yêu đương với một lộ trình gần như mặc định – yêu, kết hôn, rồi sinh con.

Chính vì vậy, Minh Đạt thừa nhận bản thân cũng có những trăn trở nhất định. “Chúng tôi yêu nhau, cuộc sống hiện tại khá ổn định và hạnh phúc. Nhưng tôi cũng hiểu rằng trong mắt nhiều người, nếu một người đàn ông yêu lâu mà không cưới thì rất dễ bị xem là thiếu nghiêm túc. Điều đó khiến tôi phải suy nghĩ nhiều về cách mình giải thích lựa chọn này”.

Dù vậy, điều quan trọng với anh vẫn là sự đồng thuận giữa hai người trong cuộc. Theo Minh Đạt, quyết định chưa kết hôn không phải là sự né tránh cam kết, mà là một lựa chọn được thảo luận và thống nhất giữa anh và bạn gái. Cả hai đều cho rằng một mối quan hệ bền vững trước hết cần được duy trì bằng sự tôn trọng, chia sẻ trách nhiệm và các kế hoạch chung cho tương lai, thay vì chỉ dựa vào một thủ tục hành chính. “Chúng tôi cùng chia sẻ tài chính, hỗ trợ nhau trong công việc và bàn bạc những kế hoạch dài hạn. Với tôi, những điều đó thể hiện cam kết thực chất hơn là một tờ giấy đăng ký”.

Một số nhà xã hội học lý giải xu hướng này thông qua khái niệm Pure Relationship (mối quan hệ thuần túy) do Anthony Giddens đề xuất. Theo Giddens, trong các xã hội hiện đại, nhiều mối quan hệ cá nhân được duy trì chủ yếu dựa trên mức độ thỏa mãn và ý nghĩa mà hai bên tìm thấy trong sự gắn bó với nhau. Mối quan hệ chỉ tiếp tục tồn tại khi cả hai cá nhân vẫn còn mong muốn duy trì nó, thay vì được củng cố bởi các yếu tố ngoại cảnh như nghĩa vụ gia đình, tài sản chung hay danh phận xã hội.

Ở góc độ tâm lý học, cách mỗi cá nhân nhìn nhận sự gắn bó và cam kết trong tình yêu cũng có thể liên quan đến Thuyết Gắn kết (Attachment Theory) do nhà tâm lý học John Bowlby khởi xướng. Lý thuyết này cho rằng trải nghiệm nuôi dưỡng và các mối quan hệ trong thời thơ ấu có thể hình thành những kiểu gắn kết khác nhau ở mỗi người, phổ biến nhất là gắn kết an toàn, gắn kết lo âu và gắn kết né tránh. Những người mang đặc điểm của kiểu gắn kết né tránh (avoidant attachment) thường đề cao tính tự chủ và sự độc lập cá nhân, đồng thời có xu hướng cảm thấy không thoải mái với những hình thức ràng buộc quá chặt chẽ. Trong một số trường hợp, hôn nhân với các nghĩa vụ pháp lý và kỳ vọng xã hội đi kèm, có thể được họ nhìn nhận như một khuôn khổ hạn chế sự tự do cá nhân, dù bản thân họ vẫn duy trì các mối quan hệ tình cảm ổn định.

Tuy nhiên, các nhà tâm lý học cũng lưu ý rằng những khái niệm này không nhằm gắn nhãn hay phán xét lựa chọn của bất kỳ cá nhân nào. Mỗi mối quan hệ đều được hình thành trong những hoàn cảnh riêng và chịu ảnh hưởng bởi nhiều yếu tố khác nhau, từ kinh nghiệm cá nhân, bối cảnh xã hội đến sự đồng thuận giữa hai người trong cuộc.

Ở góc nhìn rộng hơn, câu chuyện của Minh Đạt phản ánh một thay đổi tinh tế trong cách các thế hệ trẻ định nghĩa sự cam kết. Thay vì xem hôn nhân là điều kiện bắt buộc để hợp thức hóa một mối quan hệ, nhiều cặp đôi lựa chọn đặt trọng tâm vào chất lượng của sự gắn bó và sự tự nguyện duy trì mối quan hệ theo thời gian. Trong bối cảnh đó, việc kết hôn hay không kết hôn ngày càng được nhìn nhận như một quyết định cá nhân của hai người trong cuộc, hơn là một bước đi tất yếu theo kỳ vọng của xã hội.

Một xã hội với nhiều dáng hình hạnh phúc

Đằng sau những lựa chọn rất riêng của từng cá nhân như Ngọc Anh, Thu Phương hay Minh Đạt là những chuyển dịch sâu rộng của xã hội hiện đại. Nhiều nhà xã hội học cho rằng chúng ta đang sống trong một giai đoạn mà cách con người xây dựng cuộc đời mình đã thay đổi đáng kể so với các thế hệ trước. Nhà xã hội học Đức Ulrich Beck gọi quá trình này là “cá nhân hóa” (individualization) – khi con người dần rời khỏi những khuôn mẫu truyền thống từng định hình cuộc đời họ, từ giai cấp, gia đình cho đến các vai trò giới cố định.

Trong xã hội truyền thống, cuộc đời thường đi theo một lộ trình quen thuộc, học tập, đi làm, kết hôn, sinh con, xây dựng gia đình. Những lựa chọn cá nhân phần lớn được định hình bởi kỳ vọng của cộng đồng. Nhưng trong xã hội hiện đại, mỗi cá nhân ngày càng có nhiều quyền tự quyết hơn đối với cuộc sống của mình, từ nghề nghiệp, nơi sinh sống cho đến cách họ xây dựng các mối quan hệ thân mật.

Sự tự do ấy mở ra nhiều khả năng mới, nhưng đồng thời cũng đặt lên vai mỗi người nhiều trách nhiệm hơn. Khi các khuôn mẫu cũ không còn đóng vai trò dẫn đường, mỗi cá nhân phải tự thiết kế “tiểu sử” của chính mình và tự chịu trách nhiệm cho những quyết định quan trọng của đời sống: kết hôn hay không, sinh con hay không, lựa chọn gia đình theo hình thức nào.

Trong bối cảnh đó, những lựa chọn như độc thân, kết hôn nhưng không sinh con, hay duy trì một mối quan hệ lâu dài mà không đăng ký kết hôn đôi khi vẫn gây tranh luận. Tuy nhiên, từ góc nhìn xã hội học, sự đa dạng này không phải là dấu hiệu của sự suy yếu của gia đình, mà là biểu hiện của một xã hội đang chuyển mình. Gia đình không biến mất. Nó chỉ đang thay đổi hình dạng.

Điều quan trọng có lẽ không còn nằm ở việc một lựa chọn có “đúng chuẩn mực” hay không, mà ở khả năng của xã hội trong việc chấp nhận những cách sống khác nhau. Một xã hội trưởng thành là xã hội có đủ không gian để tồn tại nhiều mô hình đời sống song song, những gia đình đông con, những cặp vợ chồng chọn sống hai người, những người độc thân xây dựng cộng đồng bạn bè bền chặt, hay những mối quan hệ gắn bó nhưng không ràng buộc bởi hôn nhân pháp lý.

Song song với sự thay đổi trong nhận thức xã hội là những câu hỏi ngày càng rõ ràng hơn về chính sách. Khi cấu trúc gia đình trở nên đa dạng, hệ thống an sinh cũng cần thích nghi. Các chính sách như phát triển nhà ở xã hội cho các gia đình trẻ, hỗ trợ tài chính hoặc giảm thuế cho gia đình có con nhỏ, mở rộng hệ thống chăm sóc trẻ em, hay từng bước công nhận các hình thức chung sống khác nhau có thể giúp tạo ra một môi trường xã hội linh hoạt và bao dung hơn với các lựa chọn đời sống.

Sau cùng, hạnh phúc có lẽ không còn mang một dáng hình duy nhất. Với một số người, đó là một mái nhà đông con và những bữa cơm gia đình ấm áp. Với những người khác, đó có thể là một căn hộ nhỏ, một công việc yêu thích, một vòng tròn bạn bè thân thiết và một nhịp sống được sắp xếp theo cách riêng của họ. Dù lựa chọn con đường nào, điều quan trọng nhất vẫn là sự tự nguyện và cảm giác trọn vẹn của người trong cuộc. Và trong một xã hội đang ngày càng đa dạng, mỗi dáng hình hạnh phúc, nếu được xây dựng từ sự tôn trọng và trách nhiệm, đều xứng đáng được nhìn nhận và tôn trọng như nhau.