Hiện tượng chúng ta luôn cảm thấy những năm 1990 là một thời đại rực rỡ, đầy màu sắc và “thật” hơn hiện tại không đơn thuần là sự hoài niệm (nostalgia), mà thực chất là một hệ quả từ sự đứt gãy trong cách não bộ con người lưu trữ dữ liệu giữa kỷ nguyên analog và kỷ nguyên số.

Dưới đây là những lý do tại sao ký ức về thập niên 90 giống như một đoạn mã bị lỗi nhưng lại vô cùng hoàn hảo trong tâm trí tập thể:

Sự biến mất của “bằng chứng kỹ thuật số” thô

Những năm 1990 là ranh giới cuối cùng của thế giới analog. Mọi ký ức thời kỳ này thường được lưu lại qua ảnh phim, băng VHS hoặc những ghi chép tay. Đặc điểm của các loại tư liệu này là độ phân giải thấp, màu sắc thường bị ám vàng hoặc nhiễu hạt theo thời gian. Khi não bộ truy xuất lại những hình ảnh mờ nhòa đó, nó tự động thực hiện một quá trình “upscaling” (nâng cấp hình ảnh) bằng trí tưởng tượng.

Chúng ta không nhớ về thập niên 90 như nó vốn có, mà nhớ về một phiên bản đã được bộ não “remaster” (làm mới) lại với những cảm xúc tích cực, tạo nên một bộ lọc màu hồng khiến thực tại trông có vẻ hoàn mỹ hơn thực tế.

Lỗi hệ thống từ sự đồng nhất hóa văn hóa đại chúng

Trước khi thuật toán của mạng xã hội chia nhỏ sở thích của con người thành hàng tỷ mảnh vụn, thập niên 90 là thời đại của văn hóa đại chúng tập trung. Mọi người trên khắp thế giới gần như xem cùng một bộ phim trên TV, nghe cùng một danh sách nhạc trên radio và đọc cùng một vài tờ báo lớn.

Sự tập trung này tạo ra một “mạng lưới ký ức chung” cực kỳ mạnh mẽ. Khi hàng triệu người cùng nhớ về một sự kiện với một góc nhìn duy nhất, não bộ sẽ mặc định đó là một sự thật khách quan tuyệt đối, dù thực tế trải nghiệm cá nhân của mỗi người vào lúc đó có thể rất khác biệt hoặc thậm chí là tệ hại.

Hiệu ứng “Thời gian đứng yên” trước sự bùng nổ thông tin

Kể từ sau năm 2000, tốc độ thay đổi của công nghệ và lượng thông tin con người tiếp nhận đã tăng lên theo cấp số nhân. Sự quá tải này khiến não bộ khó xác định được các cột mốc thời gian rõ rệt cho các sự kiện trong 20 năm qua. Ngược lại, những năm 90 có nhịp độ chậm hơn, các sự kiện diễn ra rời rạc và có khoảng nghỉ.

Sự tương phản này tạo ra một “lỗi nhận thức”: chúng ta cảm thấy thập niên 90 kéo dài và ổn định như một vùng đất hứa, trong khi thực tế đó cũng là một thời kỳ đầy biến động về chính trị và kinh tế.

Sự bão hòa của Dopamine và sự đánh tráo cảm xúc

Thập niên 90 là thời kỳ mà các phần thưởng về mặt tinh thần thường đi kèm với sự chờ đợi (chờ đến giờ phim chiếu, chờ mua một cuốn tạp chí, chờ gặp bạn bè ở điểm hẹn mà không có điện thoại). Sự chờ đợi này làm tăng giá trị của dopamine khi mục tiêu được đáp ứng. Trong thế giới hiện tại, nơi mọi thứ đều có ngay lập tức, não bộ chúng ta đang ở trạng thái trơ cảm xúc.

Khi nhìn lại quá khứ, chúng ta nhầm lẫn sự hưng phấn từ “sự chờ đợi” đó với việc “thời đó tốt hơn thời nay”. Hệ thống cảm xúc đã đánh tráo sự thiếu thốn tiện nghi của quá khứ thành một loại giá trị tinh thần xa xỉ.

Sự đứt gãy về vật lý của không gian sống

Nhiều địa điểm mang tính biểu tượng của thập niên 90 (các tiệm cho thuê băng đĩa, bưu điện, các cửa hàng tạp hóa nhỏ) hiện đã biến mất hoàn toàn hoặc bị thay thế bằng các ứng dụng trên điện thoại. Việc không còn các vật thể vật lý để đối chiếu ngoài đời thực khiến ký ức về chúng trở nên “trôi nổi”.

Khi một ký ức không có vật chứng để kiểm chứng lại (fact-check), não bộ sẽ tự do thêu dệt và biến nó thành một dạng huyền thoại. Chúng ta đang sống trong một hệ thống hiện tại nơi “phần mềm” (ứng dụng) đã nuốt chửng “phần cứng” (không gian sống), khiến ký ức về một thế giới đầy vật chất của những năm 90 trở thành một lỗi hệ thống tập thể không bao giờ có thể sửa chữa.